Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-09-02T03:27:52.008805+00:00

Мухаддес Китап: Ҳикметлер

Мухаддес Китап: Ҳикметлер

1. Алғы сөз

1. Ҳикметлер

1. Қосымша материаллар

МУХАДДЕС

КИТАП

Мухаддес Китапты аўдарыў институты

2022

МУХАДДЕС КИТАП

Қарақалпак тилиндеги Мухаддес Китаптың электрон ҳәм аудио нусқаларын Мухаддес Китапты аўдарыў Институтының сайтынан жүклеп алыўға болады: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/cyrl

Сөзликтеги сүўретлемелер:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Сызылмалар ҳәм сүўретлемелер:

Мухаддес шатыр; Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

© ӨзМКЖ, 2006

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Карталар:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-309-9

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Алғы сөз

Алғы сөз

Сизлерге Мухаддес Китаптың қарақалпақ тилине аўдарылған барлық китабын усынып атырмыз. Мухаддес Китап 66 китаптан ибарат болып, грек тилинде Библия деп аталады ҳәм бул «китаплар» деген мәнини билдиреди. Усы китаплардың базылары «Таўрат», «Забур» ҳәм «Инжил» атамалары менен халқымыз арасында кеңнен танылған.

Мухаддес Китап – бул инсан тарийхындағы ең уллы китаплардың бири болып, әййемги халықлардың өмири ҳаққында айрықша түсиник береди. Сондай-ақ, бул тарийхый баҳалы документтен де жоқары, өйткени Мухаддес Китап Қудайдың инсанлар менен болған қарым-қатнасы, Қудайдың Өзи ҳаққында ашып бериўи ҳәм Өзиниң еркин билдириўи туўрысындағы жазыўлар. Бул Китап адам болып туўылған Қудайдың Сөзиниң өмири ҳәм тәлими ҳаққында гүўалықты усынады. Мухаддес Жазыўдың толық мәниси тарийхый яднама сыпатында ямаса әдебийлик усылына баҳа бериў ушын оқыйтуғынларға ашылмайды, ал оны Жаратыўшымыз Өз халқына не айтатуғынын билиўди қәлеп оқығанлар ушын ашылады.

Мухаддес Китап еки бөлимнен: Ески Келисимнен ҳәм Жаңа Келисимнен ибарат.

Ески Келисим 39 китаптан ибарат болып, әййемги еврей ҳәм арамей тиллеринде жазылған. Көплеген алымлардың пикири бойынша, Ески Келисим китаплары б. э. ш. дәўирде, яғный Ийса туўылмастан алдынғы дәўирде бир ярым мың жыл даўамында жазылған. Ески Келисимниң әййемги еврейше тексти бизлердиң дәўиримизге дейин жетип келген, себеби әййемги қолжазбалар муқыятлы түрде көширилип, әўладтан-әўладқа жеткерип берилген.

Ески Келисим – бул әййемги китаплардың жыйнағы болып, тек ғана диний китаплар емес, ал мәденият ҳәм тарийхты өз ишине алып, Қудайдың Израил халқы менен болған қарым-қатнасын сәўлелендиреди. Булар яҳудийлер ушын да, масийхыйлар ушын да мухаддес китаплар болып есапланады. Биринши бес китап «Таўрат», ал базыда «Муўсаның бес китабы» деп аталады, себеби Қудай Өзи таңлаған Израил халқына Муўса арқалы Өз нызамларын жибереди. Таўраттың биринши китабында Қудайдың дүньяны ҳәм ондағы барлықты жаратқаны ҳаққында ҳәм Қудайдың буйрығын бузып, адамзатты гүнаға батырған Адам-ата менен Ҳаўа-енени жаратқаны ҳаққында сөз етиледи. Таўраттың кейинги төрт китабында Израил халқының Мысыр жеринде 400 жыл даўамында қуллықта азап шегиўи, қуллықтан азат болыўы, Қудай ўәде қылған Қанан жерине қарай жол жүриўи ҳәм Қудайдың Муўса арқалы берген Мухаддес Нызамлары менен баслы буйрықлары ҳаққында айтылады. Усыдан кейинги китапларда израиллылардың өзлерине ўәде қылынған Қанан жерин басып алыўы, ол жердеги израиллылардың өмири, Израил патшаларының алып барған урыслары, олардың табыслары ҳәм жеңилислери ҳаққында сөз етиледи.

Ески Келисимде бийлер, Израил патшалығындағы пайғамбарлар, басқа халықлар менен байланыслы ўақыялар ҳаққында айтылған тарийхый китаплар менен бирге, нәсият, поэма ҳәм келешек ҳаққында жазылған пайғамбаршылық китаплары да бар. Пайғамбаршылық китапларында Қудайдың Өз сөзине садықлығы айтылады. Израил халқы Қудайдан алыслағанда ескертилип, келешекте болатуғын таң қаларлық ҳәм қорқынышлы ўақыялар ҳаққында алдын ала сөз етиледи. Және де, бул китапларда Қудайдың Өз халқын қайта тиклеў ушын берген ўәдеси ҳәм халықтың келешектеги үмити ҳаққында да айтылады.

Ески Келисим және де, Забур китабын өз ишине алады. Бул китап Қудайды алғыслаў жырларынан, қосық қатарларынан, дуўа ҳәм жалбарыныўлардан ибарат. Соның менен бирге, Аюп, Сулайманның ҳикметлери, Ўазшы китаплары терең философиялық пикирлерден, даналық ҳәм афоризм, яғный өткир сөзлерден, ақыл ҳәм нәсиятлардан ибарат.

Жаңа Келисим, яғный Инжил 27 китаптан ибарат болып, булар әййемги грек тилинде Ийса Масийх туўылғаннан кейинги дәўирде, б. э. І әсириниң ақырына дейин жазылған. Әййемги қолжазбалар муқыятлы түрде көширилип, әўладтан-әўладқа жеткерип берилгенликтен, ҳәзирги дәўирге жетип келген. Жаңа Келисимниң биринши төрт китабы Хош Хабардан ибарат болып, онда дүньяның Қутқарыўшысы Ийса Масийхтың өмири, тәлими, өлими, қайта тирилиўи ҳәм аспанға көтерилиўи ҳаққында сөз етиледи. Кейин Елшилердиң ислери китабында Ийса аспанға көтерилгеннен соң масийхый жәмәәтлериниң биринши жыллары ҳәм Оның шәкиртлериниң Хош Хабарды Рим империясы бойлап қалай жәриялап баслағаны ҳаққында айтылады. Буннан соң Масийхтың елшилери тәрепинен масийхыйлар жәмәәтлерине ҳәм айырым адамларға қарата жазылған хатлар орын алған. Хатларда елшилер исениўшилерди исенимде беккем болыўға жигерлендиреди ҳәм Қудайға ылайықлы өмирде жасаўдың жол-жорықларын көрсетип, үгит-нәсиятлар береди. Жаңа Келисимниң ақырғы китабы – бул Юханға Қудай тәрепинен көрсетилген Аян. Бунда Қудай Өзине қарсы турған күшти жеңип шығыўы, Масийхтың ақыретте жер жүзине қайта келиўи, дүньяның ҳүким етилиўи ҳәм дүньяның ақыры ҳаққында астарлы сөзлер менен баян етиледи.

Мухаддес Китапта баян етилген көп ўақыялар батыс Азияда болып өткен болса да, ондағы бийбаҳа ҳикметлер дүнья бойлап жайылып, көп халықлардың мәдениятын байытты. Адамзат тарийхында басқа китапларға қарағанда Мухаддес Китап көп тиллерге аўдарылған. Толық Мухаддес Китап бүгинги күнге дейин 700 ден аслам тиллерге, ал ишиндеги базы китаплар шама менен 3500 тилге аўдарылған.

Қолыңызға услап турған бул аўдарма Мухаддес Китапты Аўдарыў Институты (ІBT) менен аўқамлас топары тәрепинен аўдарылып, тексериўден өткерилди. Бул үлкен исти әмелге асырыў ушын жыллар даўамында көплеген адамлар өз ўақытларын аямай, тынымсыз мийнет қылды. Тек ғана аўдарыўшылар емес, ал редакторлар, филолог ҳәм бир неше тил маманлары жазыўлардың сапалы болыўы ушын жәрдем берди.

Жаңа Келисим, Жаратылыс, Рут, Эстер ҳәм Юнус китаплары алдын да басып шығарылған еди. Толық Мухаддес Китапқа киргизиў ушын бул китаплар қайта көрип шығылды.

Мухаддес Жазыўды түсиниўге жәрдем бериў ушын, Мухаддес Китаптың артқы бөлиминде сөзлик, сүўретлемелер, карталар, диаграммалар ҳәм тағы да басқа қосымша материаллар берилген. Солардың ишинде әййемги қолжазбалардағы айырмашылықларды көрсететуғын дизим де бар. Мухаддес Китаптың текстлеринде берилген жулдызшалар (*) усы дизимге силтеме береди.

Және де, электрон түриндеги Мухаддес Китапты интернеттеги www.ibt.org.ru/muxaddes-kitap сайтынан таба аласыз. Бул электрон оқыў қуралларын компьютер ҳәм уялы телефон сыяқлы үскенелерге жүклеп алып, олардан пайдаланыўыңызға болады.

Мухаддес Китапты Аўдарыў Институты (ІBT) Китаплар Китабын қарақалпақ тилинде баспаға таярлаў ушын қатнасқанлардың ҳәммесине өз миннетдаршылығын билдиреди.

Бизлердиң үмитимиз ҳәм дуўамыз мынадан ибарат: бул аўдарма қарақалпақ халқына Қудайдың даўысын, Қудайдың Хош Хабарының толықлығын жеткерип, адамлардың Оған исениўине ҳәм усы Хош Хабар бойынша өмир сүриўине жәрдем береди.

Қудай Таалаға шүкирлер айтамыз ҳәм миннетдаршылығымызды билдиремиз. Жалғыз Қудайға алғыс-мақтаўлар болсын!

Ҳикметлер

Ҳикметлер

1. Алғы сөз

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

25. 25

26. 26

27. 27

28. 28

29. 29

30. 30

31. 31

Алғы сөз

Сулайманның ҳикметлери

Китап ҳаққында мағлыўмат

Сулайманның ҳикметлери китабы нақыл ҳәм нәсиятлар түриндеги тәрбия ҳәм диний тәлиматлардан ибарат. Бул китаптың бас авторы Израил халқының дана патшасы Сулайман болады. Китаптың базы бөлимлери Агур (30:1) ҳәм патша Лемуел (31:1) тәрепинен жазылған.

Қатарлардың көпшилигинде күнделикли өмирде ушырайтуғын машқалалар ҳаққында сөз етиледи. Бул китап «Жаратқан Ийеден қорқыў – даналықтың басы» деген дана сөзлер менен басланып (1:7), тек ғана диний ислер туўрысында емес, ал әдеп-икрамлық ҳәм ақыл менен қылыныўы керек болған ислер ҳаққында да нәсият бериледи. Бул ҳикметлер шаңарақ ҳәм жәмийеттеги қарым-қатнаслар, даналық пенен ис тутыў, исбилерменлик, тәрбия ҳәм Қудайға бойсыныўшылық сыяқлы темаларды өз ишине алады. Китапта мүләйимлик, сабыр-тақат, кәмбағалларды ҳүрмет етиў ҳәм досқа садықлық сыяқлы минезлемелер ҳаққында көп пикирлер айтылады.

Китаптағы көплеген ҳикметлер мазмуны бойынша бир-бирине байланыслы, ал базы ҳикметли сөзлер қысқа болып, қатарға байланыслы болмаса да, улыўмалық мәнини өзинде түсиндирип береди.

1

Ҳикметлердиң мақсети

1^1Булар Израилдың патшасы Даўыттың улы Сулайманның ҳикметлери:+

2Бул ҳикметлердиң мақсети мынаў:
Даналықты ҳәм нәсиятты үйретиў,
Ақыллы сөзлерди түсиндириў;
3Туўры жасаў қағыйдаларын,

Әдиллик, әдалатлық ҳәм ҳадаллықты өзлестириў;+

4Садаларға терең түсиник,

Өспиримлерге билим ҳәм сана бериў+.

5Даналар тыңлап, билимине билим қосады,
Ақыллылар дана кеңес алады.
6Усылайынша олар нақыл ҳәм ҳикметлерди,

Данышпанлардың сөзлери менен жумбақларын түсинеди.

7Жаратқан Ийеден қорқыў – даналықтың басы.

Тек ақылсызлар ғана даналық ҳәм нәсиятты жек көреди+.

Азғырыўлардан сақ бол!

8Балам, әкеңниң нәсиятларына қулақ сал,
Анаң берген тәлимнен бас тартпа!+
9Олар басыңа әжайып таж,
Мойныңа моншақ болады+.

10Балам! Егер гүнакарлар сени азғырмақшы болса,

Оларға көнбе+.
11Егер олар: «Бизлер менен жүр,
Қан төгиў ушын буққыда жатайық,
Себепсизден себепсиз бийгүнаны аңлыйық+.
12Оларды өлилер мәканы киби тирилей,
Туңғыйыққа түскенлер киби пүтинлей жутайық+.
13Барлық қымбатбаҳа затларын алайық,
Үйлеримизди олжаға толтырайық.
14Бизлер менен тәўекелге бел байла,
Бар байлығымыз ортақ болады», – десе,
15Балам, олар менен жолдас болма,
Олардың жолынан аўлақ бол!+
16Олардың аяқлары жаўызлыққа талпынар,
Қан төгиўге асығар+.
17Ҳәтте, қуслар да,
Көз алдында қурылған аўға түспес.

18Ал сол адамлар өз қанын төгиў ушын буққыда жатады,

Өзлериниң жанын өзлери аңлыйды.

19Ҳарам табысқа қумардың ақыбети сондай болады,

Сол қумарлық ҳарам табыс ийесиниң басын жалмайды+.

Даналықты тыңла!

20Даналық көшелерде жар салып,
Майданларда даўыслап бақырады+.
21Шаўқымлы көшениң басында қышқырып,

Қала дәрўазаларының кирер аўзында өз сөзин айтады:

22«Ҳәй, садалар! Садалығыңызды қашанға дейин сүймекшисиз?

Сурбетлер қашанға дейин мазақлаўдан заўық алады?

Ақмақлар қашанға шекем билимди жек көреди+?

23Қәне, мениң әшкаралағанымнан дүзелсеңиз еди!

Сизлерди руўхыма толтырып,

Сөзлеримди билдирер едим.

24Сизлерди шақырдым, мени тыңлаўдан бас тарттыңыз,

Қолымды создым, нәзер аўдарған болмады+.

25Сизлер мениң барлық кеңеслеримди менсинбедиңиз,

Мениң әшкаралаўларымды қабыл етпедиңиз+.

26Соның ушын мен де апатқа ушырағаныңызда, үстиңизден күлемен,

Ҳүрейиңиз ушқанда, мазақ қыламан+.
27Қорқыныш даўылдай бастырып келгенде,
Апатшылық қуйындай дүбегенде,
Қайғы ҳәм ҳәсирет басыңызға түскенде,
28Мени шақырасыз, мен де жуўап бермеймен,
Мени излейсиз, бирақ таппайсыз+.
29Өйткени сизлер билимди жек көрдиңиз,
Жаратқан Ийеден қорқыўды мақул көрмедиңиз.
30Кеңеслеримди қабыл қылмадыңыз,
Әшкаралаўларымды көзге илмедиңиз.

31Соның ушын, тутқан жолыңыздың ашшы мийўелерин жеп,

Өз сумлықларыңызға тойынасызлар+.

32Саданың өжетлиги өзин өлтиреди,

Ақмақтың бийғамлығы оны қуртады.

33Ал мени тыңлағанлар қәўипсиз жасап,

Жаманлықтан қорқпай, тыныш болады».

2

Даналықтың қәдири

2^1Балам! Егер сен сөзлеримди қабыл қылып,
Буйрықларымды жүрегиңде сақласаң,+
2Даналыққа қулақ түрип,
Түсиникке жүрегиңди ашсаң,
3Егер ақыл-парасатты шақырып,
Түсиникке даўыслап жалбарынсаң,
4Оны гүмис киби излеп,
Көмилген ғәзийне киби ақтарсаң,+

5Сонда сен Жаратқан Ийеден қорқыўдың не екенин түсинип,

Қудайдың ким екенин билесең+.
6Даналықты Жаратқан Ийе берер,
Билим ҳәм түсиник Оның аўзынан шығар+.
7Ол ҳақлар ушын табыс сыйлап,
Минсизлер ушын қалқан болар+.
8Ол әдалатлық жолларын қорып,
Өзине садықлардың жолларын қорғар+.
9Сонда сен әдиллик ҳәм әдалатлықты уғып,
Ҳадал ҳәм туўры жолдың не екенин түсинерсең+.
10Жүрегиң даналыққа толып,
Кеўлиң билимнен заўық алар.
11Ақыл-парасат сени аман сақлап,
Дурыс түсиник сени қорғар.
12Даналық сени жаўызлардың жолынан,
Жалған сөйлеўшилерден,
13Қараңғылық жолынан жүриў ушын,
Туўры жолды таслап кеткенлерден,
14Жаманлық ислеп қуўанып,

Жаўызлықтың бузғынлығынан ләззет алатуғынлардан,+

15Терис жолға түсип,

Өз жолларынан адасқанлардан сақлар+.

16Даналық сени бузық ҳаялдан,

Жезөкше ҳаялдың майлы тилинен сақлар+.

17Ол жаслай қосылған күйеўин таслап кеткен,

Қудайдың алдында дүзген келисимин умытқан.

18Оның үйи өлимге,

Жоллары өлилер алдына алып барады+.

19Оған барғанлар қайтып келмес,

Өмир жолына қайта түспес.

20Сонлықтан жақсылардың жолынан жүр,

Әдиллердиң жолын беккем тут.

21Ҳақлар жер бетин мәкан қылар,

Минсизлер сол жерде қалар+.

22Жаманлар жер бетинен қырып тасланар,

Опасызлар түп-тамыры менен жоқ қылынар+.

3

Жасларға мәсләҳәт

3^1Балам, үйреткенлеримди умытпа,
Буйрықларымды жүрегиңде сақла!+
2Олар өмир жасыңды узайтып,
Мол тынышлық сыйлайды+.

3Сүйиспеншилик ҳәм садықлық ҳасла сени тәрк етпесин,

Оларды мойныңа тағып,

Жүрегиңе ойып жазып қой+.

4Сонда Қудайдың ҳәм адамлардың нәзеринде,

Мийрим ҳәм абырайға ийе боласаң.

5Шын жүректен Жаратқан Ийеге үмит байла,

Өз ақыл-парасатыңа сүйенип жүрме+.

6Ислеген ҳәр бир исиңде Жаратқан Ийени танып бил,

Ол сениң жолларыңды туўрылап турар+.

7Өзиңди данышпанман деп санама,

Жаратқан Ийеден қорқ, жаманлықтан аўлақ жүр+.

8Бул денеңе саламатлық,

Сүйеклериңе азық болады.

9Мал-мүлкиңнен ҳәм ҳәмме зүрәәтиңниң дәслепки өниминен берип,

Жаратқан Ийеге ҳүрмет көрсет+.

10Сонда телеклериң дәнге толып тасып,

Искенжелериң таза шарапқа толады+.

11Балам, Жаратқан Ийениң тәрбиясына итибарсыз қарама,

Ол әшкаралағанда жүрегиңе аўыр алма+.

12Әке жақсы көрген улын жазалағаны сыяқлы,

Жаратқан Ийе де кимди сүйсе, соны әшкаралайды+.

Даналықтың қуны

13Даналықты тапқан,

Түсиникке ийе болған адам қандай бахытлы!

14Өйткени даналық гүмистен қунлырақ,

Оның пайдасы алтыннан да жоқары+.

15Даналық ҳасыл тастан да қымбат,

Қумартқан ҳеш бир нәрсең оған тең келмес+.

16Узақ өмир оның оң қолында,

Байлық ҳәм даңқ сол қолында+.

17Даналықтың жоллары жағымлы жоллар,

Оның барлық соқпақлары тынышлыққа апарар.

18Даналық – оны ийелеген адам ушын өмир тереги,

Оны беккем услаған қандай бахытлы!+

19Жаратқан Ийе даналық пенен жердиң тийкарын салды,

Түсиник пенен көклерди беккем орнатты+.

20Оның билими менен туңғыйықтың көзлери ашылды,

Бултлар шық түсирди+.

21Балам! Саў пикир ҳәм дурыс түсиникти сақла,

Оларды нәзериңнен қашырма.

22Олар жаныңа өмир,

Мойныңа әжайып моншақ болады.

23Сонда өмир жолыңда қәўипсиз жүресең,

Аяқларың да сүрникпейди+.

24Жатқаныңда қорқпайсаң,

Уйықлағаныңда уйқың тыныш болады+.

25Тосаттан болатуғын апаттан,

Наҳақлардың басына түсетуғын бәледен қорқпайсаң+.

26Жаратқан Ийе сениң сүйенишиң болып,

Аяқларыңды дузаққа түсиўден сақлайды.

27Қолыңнан келетуғын ўақытта,

Мүтәжлерден жәрдемиңди аяма+.

28Қолыңда бар бола тура жақыныңа:

«Ертең кел, сонда беремен», – деме+.

29Бийғам жаныңда жасап атырған қоңсыңа,

Жаманлық ойлама.

30Өзиңе жаманлық қылмаған адам менен,

Себепсиз жәнжеллеспе.

31Зорлық ислеўшиге ҳәўес қылма,

Оның жолларының бирде биреўин таңлама+.

32Жаратқан Ийе азғырыўшылардан жеркенеди,

Ҳақ адамға жақын болады.

33Жаратқан Ийе залымның үйин нәлетлейди,

Әдиллердиң мәканын жарылқайды+.

34Ол сурбетлердиң өзлерин мазақ қылады,

Кишипейиллерге мийрим көрсетеди+.

35Даналар даңқ-атақты,

Ақылсызлар шерменделикти мийрас етип алады.

4

Даналықтың артықмашлығы

4^1Балаларым, әкеңиздиң нәсиятларына қулақ салың!

Ақыл-парасатты ийелеўге итибар бериң+.

2Мен сизлерге жақсы тәлим беремен,

Үйреткенлеримнен жүз бурмаңлар.

3Мен де әкемниң үйинде бала болдым,

Көзиниң қарасы, анамның жалғызы едим.

4Әкем маған үйретип, былай дер еди:

«Сөзлеримди жүрегиңе беккем жайла,

Буйрықларымды орынла, сонда жақсы жасайсаң+.

5Даналықты ҳәм ақыл-парасатты ийеле,

Сөзлеримди умытпа, олардан жүз бурма.

6Даналықтан айырылма, ол сени қорғайды,

Оны сүй, ол сени аман сақлайды.

7Ең баслысы – даналық, даналықты ийеле,

Бар ийелигиңди берип болса да, ақылға ийе бол.

8Оны жоқары баҳала, ол сени мәртебели қылады,

Оған жабысып алсаң, ол сени абырайға еристиреди+.

9Даналық басыңа әжайып гүл шеңбер,

Саўлатлы бир таж кийдиреди»+.

10Балам, тыңла ҳәм сөзлеримди қабыл ет,

Сонда өмир жасың узақ болады+.

11Мен саған даналық жолын үйреттим,

Сени туўры соқпақлардан жетеледим.

12Жүргениңде, адымың тосқынлыққа ушырамайды,

Жуўырғаныңда сүрникпейсең+.

13Нәсиятыма беккем әмел қыл, оннан айырылма,

Оны сақла, ол – сениң өмириң+.

14Залымлардың соқпағынан,

Жаўызлардың жолынан жүрме+.

15Оннан бас тарт, ол жолдан жүре гөрме,

Оннан аўлақ болып, бурылып кет.

16Олар жаўызлық ислемесе, уйықлай алмайды,

Биреўди қулатпаса, уйқысы қашады+.

17Олар нызамсызлық арқалы нан жеп,

Жаўызлық арқалы шарап ишеди.

18Әдилдиң жолы таң шуғласына уқсайды,

Ол түске дейин жарқыраған сайын жарқырайды+.

19Залымның жолы түнекке уқсайды,

Олар неге сүрнигип қулайтуғынын билмейди+.

20Балам, сөзлериме дыққат қой,

Айтқанларыма қулақ түр.

21Сөзлеримди нәзериңнен қашырма,

Оларды жүрек төринде сақла.

22Олар өзин тапқанларға өмир сыйлайды,

Пүткил денесине денсаўлық береди+.

23Ең баслысы, бар күшиң менен жүрегиңди қорға,

Ол өмир булағы.

24Аўзыңнан жалған сөз шықпасын,

Тилиңди өтирик сөзден тый+.

25Көзлериң алға туўры қарасын,

Нәзериң алдыға тигилген болсын.

26Қәдемиңди ойлап бас,

Пүткил жолларың беккем болсын+.

27Оңға да, солға да қайырылма,

Аяғыңды жаўызлықтан аўлақ тут+.

5

Неке ҳадаллығын бузыўға қарсы ескертиў

5^1Балам, даналығыма итибар бер,

Мен түсинген нәрселерге қулақ сал+.

2Солай етсең, сана-сезимиң жоғалмас,

Аўзың билимди сақлап қалар+.

3Бузық ҳаялдың аўзынан пал тамар,

Сөзлери майдан да жумсақ болар+.

4Бирақ оның ақыбети жуўсандай ашшы,

Еки жүзли қылыштай өткир+.

5Аяқлары өлимге түсип барар,

Қәдемлери өлилер мәканына қарай жетелер+.

6Өмир жолы туўралы ол ойламас,

Қыйсық жол менен жүргенин аңғармас.

7Солай екен, балаларым, мени тыңлаңлар,

Айтқан сөзлеримнен бас тартпаңлар!

8Ондай ҳаялдан аўлақ бол,

Оның есигине де жолама.

9Болмаса, абырайыңды басқаларға,

Өмириңди тас баўырға бересең.

10Байлығыңнан басқалар рәҳәтленип,

Мийнетиң басқа үйди байытады.

11Етиң сүйегиңе тақалып, өмириң ақырлағанда,

Аҳ шегип, былай деп пәрияд қыларсаң:

12«Мен неге нәсиятты жек көрдим?

Неге жүрегим ескертиўди писент етпеди?

13Муғаллимлеримди тыңламадым,

Устазларыма қулақ аспадым.

14Сонлықтан мен жыйналған жәмийеттиң алдында,

Ийт масқара болайын деп қалыппан!»

15Суўды өз суў сақлағышыңнан,

Өз қудығыңнан шыққан суўдан иш+.

16Булақларың көше бойлап,

Ағын суўларың майданлар бойлап ақсын ба?

17Олар тек өзиңдики болсын,

Басқалар менен бөлиспе.

18Булағың берекетли болсын,

Жаслай қосылған қостарыңнан ләззет ал+.

19Ол сүйкимли суўын, нәзик кийикке уқсайды.

Оның көкирегине бәрқулла қанаат етип,

Бәрқулла муҳаббатынан ләззет ал.

20Балам, саған тийисли емес ҳаялдан ләззет алыўдың,

Басқаның геўдесин қушыўдың не кереги бар?

21Адамның жоллары Жаратқан Ийениң көз алдында,

Ол оның барлық адымларын бақлап турады+.

22Жаман адамның айыплы ислери оның өзин дузаққа түсиреди,

Ол өз гүналарына шырмалып қалады.

23Ол тәрбиясызлықтан өлип кетеди,

Ақмақлығы оны жолдан шығарады.

6

Ақмақлық қылыўдан сақ бол!

6^1Балам, егер биреў ушын кепил болып,

Оның қарызын мойныңа алсаң,+

2Онда сен сөзиңнен тутылып,

Өз сөзиңниң қармағына илингениң.

3Яғный, сол адамның қолына түскениң.

Балам, оннан қутылыў ушын былай қыл:

Бар да, аяғына жығыл, жалын.

4Көзиңе уйқы берме,

Кирпик илме.

5Аңшыдан қашқан жейран киби,

Қус аўлаўшыдан қашқан қус киби, өзиңди қутқар+.

6Ҳәй ериншек, қумырысқаның жанына бар,

Оның ислерине қарап, даналық үйрен+.

7Оның баслығы да, қадағалаўшысы да,

Ҳүкимдары да жоқ.

8Бирақ ол жазда өз азығын топлайды,

Жыйын-терим ўақтында аўқатын жыйнайды+.

9Ҳәй ериншек! Қашанға дейин жатпақшысаң?

Қашан уйқыңнан оянасаң+?

10Бираз уйықлап, аз-маз мүлгип отырсаң,

Гейде қол қаўсырып, жатып та алсаң,

11Тонаўшыдай болып жоқшылық жетип келер,

Қарақшыдай болып мүтәжлик бас салар+.

12Оңбаған ҳәм жаўыз адам жалған сөйлеп жүрер,+

13Көзлерин қыпылықлатар,
Аяқлары менен белги берип,
Бармақлары менен ишарат қылар,+
14Жүрегиндеги ҳийле менен жаўыз нийет қылып,
Бәрқулла жәнжел туўдырар.
15Сонлықтан апат оған тосаттан келер,
Күтилмегенде, шарасыз шыл-пәрше болар+.
16Жаратқан Ийе жек көретуғын алты нәрсе,
Ҳәтте, Ол жеркенетуғын жети нәрсе бар:+
17Менмен көз, жалған сөйлеўши тил,
Айыпсыз қан төгетуғын қоллар,+
18Жаўыз нийетли жүрек,
Жаўызлыққа асығатуғын аяқлар,+
19Өтирик сөйлейтуғын жалған гүўа,
Туўысқанлар арасына от салыўшы адам+.

Неке ҳадаллығын бузыўға қарсы және бир ескертиў

20Балам, әкеңниң буйрығын есте сақла,
Анаң берген тәрбиядан бас тартпа!+
21Оларды бәрқулла жүрегиңе түйип,
Мойныңа байлап жүр+.
22Жүргениңде, олар сени жетелер,
Уйықлағаныңда, олар сени қорғап турар,
Оянғаныңда, олар саған кеңес берер.
23Бул буйрықлар – шыра, нәсиятлар – нур.
Дүзетиўши тәрбия – өмирге жол+.
24Олар сени жүўенсиз ҳаялдан,
Бузық ҳаялдың майлы тилинен қорғайды+.
25Оның сулыўлығын жүрегиң қумартпасын,
Көзин сүзип сени айландырып алмасын+.
26Жезөкше себепли нанға зар боласаң,

Ал күйеўи бар ҳаял себепли өмириңнен айырыласаң.

27Адам қойынға от салар да,

Кийимин өртемес пе?

28Шоқ үстинде жүрер де,

Аяғын күйдирмес пе?

29Басқаның ҳаялы менен жатқанға да солай болады,

Оған жақынлаған жазасыз қалмайды.

30Ашлық себепли тек қарнын тойдырыў ушын урлық қылса,

Адамлар оны жек көрмейди.
31Бирақ ол қолға түсип қалса,
Урлаған нәрсесин жети есе қылып төлейди,

Ҳәтте, үйиндеги барлық мал-мүлкин бериўи мүмкин+.

32Бузықшылық қылған – есиўас,

Солай ислеген өз жанын набыт қылар+.

33Ол таяқ жеп, масқара болар,

Шерменделиктен мәңгиге тазалана алмас.

34Қызғаныштан күйеўин ашыў кернер,

Өш алғанда аяўды билмес+.

35Ҳеш қандай төлемди қабыл етпес,

Не берсең де, алыўды қәлемес.

7

7^1Балам, сөзлеримди есиңде тут,

Буйрықларымды жүрегиңде сақла+.

2Буйрықларыма әмел қыл, сонда жақсы жасайсаң,

Нәсиятымды көз қарашығындай асыра+.

3Оларды жүзик киби бармағыңа тағып ал,

Жүрегиңе ойып жазып қой+.

4Даналыққа: «Сен мениң апамсаң», – деп айт,

Түсиникти туўысқаным, деп ата.

5Олар сени бузық ҳаялдан,

Жезөкше ҳаялдың майлы тилинен қорғайды+.

6Бир күни үйимниң әйнегинен,

Терезеден сыртқа қарадым.

7Сада жаслардың арасында,

Ақылы толмаған жас жигитти көрип қалдым+.

8Ол көшени ҳаял жасайтуғын мүйешке жақын жерден кесип өтип,

Сол ҳаялдың үйине апаратуғын жол менен кетти.

9Бул ымырт жабылған кешки ўақыт болып,

Түнги қараңғылық шөккен еди+.

10Сонда бузықлар сыяқлы кийинген ҳийлекер ҳаял,

Алдынан шығып, жигитти күтип алды+.
11Ол үйинде турмайтуғын,
Ўайрақы ҳәм жүўенсиз болып,
12Биресе көшеде, биресе майданда,
Мүйешлерде жигитлерди аўлап турады+.
13Ол жигитти услап алып, сүйди,
Бети бүлк етпей оған былай деди:
14«Бүгин татыўлық қурбанлығын берип,
Берген ўәдемди орынладым.
15Сонлықтан сени күтип алыўға шықтым,
Сени излеп, мине, таўып та алдым!
16Түрли реңли Мысыр таўарларынан,
Төсегимди қаплап, төседим.
17Жатақ жайыма хош ийисли мирра,
Алоэ ҳәм корица септим+.

18Қәне кел, таң атқанша, муҳаббат ләззетин татып,

Оннан рәҳәтленейик.

19Үйде күйеўим жоқ,

Ол алыс сапарға кетти.

20Ол гүмис толы шыжланын да алып кетти,

Ай толғанша қайтып келмейди».

21Ҳаял жыллы сөзлер менен жигитти айландырып,

Майлы тили менен жолдан урды+.

22Сол ўақытта-ақ, жигит оған ерип кетти.

Жигит сойылыўға баратырған буғаға,

Дузаққа аяқ басып атырған суўынға уқсар еди+.

23Оқ баўырын тесип өтпегенше,

Дузаққа тасланған қус сыяқлы,

Өлимге баратырғанын билмес еди.

24Солай екен, балаларым, мени тыңлаңлар,

Айтқан сөзлериме қулақ салыңлар!

25Жүрегиңиз сондай ҳаялдың жолына бурылмасын,

Оның соқпақлары бойлап адасып жүрмеңлер.

26Ол көплерди жарадар етип қулатты,

Сансыз адамлар оның қолынан қаза тапты.

27Оның үйи өлилер мәканына жетелейтуғын,

Өлимге алып түсетуғын жол+.

8

Даналықты тыңла!

8^1Шақырып атырған Даналық емес пе?

Даўыслап турған түсиник емес пе+?

2Ол жол шетиндеги бәлентликлердиң үстинде,

Дәрбент жолларда турады.

3Ол қала дәрўазаларының алдында,

Қалаға кирер аўызда турып жар салады:

4«Ҳәй адамлар, мен сизлерди шақырып турман,

Шақырығым адам баласына қаратылған!

5Садалар, узақты көриўди үйрениң,

Ақмақлар, түсиникке ийе болың!+

6Тыңлаңлар, әҳмийетли нәрселерди айтпақшыман,

Ҳақыйқатты баян етпекшимен.

7Тилим ҳақыйқатты сөйлейди,

Аўзым жалғаннан жеркенеди.

8Аўзымнан шыққан ҳәр бир сөз ҳақыйқат,

Онда ҳийле ҳәм жалған жоқ.

9Саналыға барлығы аян,

Билимди ийелегенге бәри дурыс.

10Гүмисти емес, мениң нәсиятымды ал,

Сап алтын орнына билим ал+.

11Даналық яқыттан да қымбат,

Аңсаған ҳеш нәрсең оған тең келмес+.

12Мен – Даналықпан, Ақыл-парасат пенен бирге жасайман,

Билим ҳәм сана-сезим менде бар.

13Жаратқан Ийеден қорқыў – жаманлықтан жеркениў.

Мен менменлик ҳәм тәкаббирликти,

Жаўызлық жолын ҳәм өтирик сөзди жек көремен+.

14Менде жақсы кеңес бар, менде үгит-нәсият бар,

Мен түсиникпен, күш-қуўат та менде бар+.

15Мен арқалы патшалар бийлик етер,

Ҳүкимдарлар әдил ҳүким шығарар.

16Жер бетиндеги барлық ҳүкимдарлар,

Әдил басқарып отырған ҳәмме ақсүйеклер мен арқалы басқарар.

17Мени сүйгенлерди мен де сүйемен,

Мени ықлас пенен излегенлер, мени табады+.

18Менде байлық ҳәм даңқ-атақ бар,

Таўысылмас байлық ҳәм әдалат менде бар+.

19Беретуғын жемисим алтыннан, сап алтыннан да жақсы,

Мен беретуғын пайда сайланды гүмистен де жоқары+.

20Мен әдиллик жолынан,

Әдалат соқпақларынан жүремен.

21Мени сүйгенлерге байлық сыйлап,

Олардың қазналарын толтыраман.

22Жаратқан Ийе Өз исин басламастан алдын,
Өз жолының басы ретинде мени жаратты+.
23Ең баста, дүнья жаратылмастан алдын,
Мен тайынланған едим.
24Еле түпсиз теңиз де болмаған,
Мол суўлы булақлар да көз ашпаған ўақытта,
Мен туўылған едим.
25Еле таўлар орнатылмастан алдын,
Төбелерден де бурын мен туўылдым+.
26Ол ўақытта Ол еле жерди де, далаларды да,

Дүньяның биринши топырағын да жаратқан жоқ еди.

27Ол аспанды орнатқанда,

Терең теңиз жүзине жийек сызғанда, мен сол жерде едим+.

28Жоқарыға бултларды қойғанда,
Жер асты булақларына тийкар салғанда,+
29Суўлар шегарадан шығып кетпесин деп,
Теңизге көрсетпе бергенде,
Жердиң тийкарын белгилегенде,+
30Мен Оның жанында уста болдым.
Ҳәр күни Оны қуўантып,
Оның алдында шадланар едим.
31Ол жаратқан дүньяда кеўлимди көтерер едим,
Адам баласы мениң қуўанышым еди.

32Солай екен, балаларым, мени тыңлаңлар,
Жолымды тутқанлар қандай бахытлы!+
33Нәсиятымды тыңлап, дана болыңлар,
Ҳеш қашан оннан жүз бурмаңлар!
34Ҳәр күни дәрўазам алдында сергек туратуғын,
Есигим алдында күтип туратуғын,
Мени тыңлайтуғын адам қандай бахытлы!
35Мени тапқан өмирди табады,
Жаратқан Ийениң мийримине ериседи+.

36Ал Мени қолдан шығарған өзине зыян келтиреди,

Мени жек көретуғынлардың ҳәммеси өлимди сүйеди».

9

Даналықтың ҳәм ақмақлықтың мирәт етиўи

9^1Даналық өзине үй қурып алды,

Оның жети сүтинин жонып қойды.

2Ол малларын сойып, шарап таярлап,

Дастурхан жайды+.

3Ол өз хызметши ҳаялларын жоллап,

Қаланың бийик жерлеринде жар салдырды:+

4«Ким сада болса, берман келсин!»

Ал ақыл-еси кемлерге былай деди:

5«Келиңлер, нанымнан жеп,

Мен таярлаған шараптан ишиңлер+.

6Наданлықты таслап, жасаңлар,

Ақыл-парасаттың жолынан жүриңлер».

7Сурбетке нәсият берген масқара болар,

Жаманды әшкаралағанға мин тағылар.

8Сурбетти әшкаралама, ол сени жек көрип қалар,

Дананы әшкарала, ол сени сүйип қалар+.

9Данаға үйрет, ол еле де данарақ болар,

Әдилге тәлим бер, ол билимин арттырар+.

10Жаратқан Ийеден қорқыў – даналықтың басы,

Мухаддес Қудайды таныў – ақыл-парасат+.

11Мен – даналық арқалы өмириң узаяр,

Жасыңа жас қосылар+.

12Егер дана болсаң, өзиңе пайда,

Сурбет болсаң, жәбирин өзиң тартарсаң.

13Ақмақлық – ғаўғалы ҳаял,

Ол надан, ҳеш нәрсени билмейди+.

14Ол үйиниң есиги алдында,

Қаланың бийик жеринде отырып алып,

15Жолдан өтип баратырғанларды,

Өз жолы менен кетип баратырғанларды шақырып:

16«Ким сада болса, берман келсин!» – дейди.

Ал жарымеслерге былай дейди:

17«Урлап ишилген суў жүдә татлы,

Жасырып желинген нан сондай мазалы»+.

18Бирақ садалар билмейди бурын шақырылғанлардың,

Өлилер мәканының түбинде өлип жатырғанын.

10

Сулайманның ҳикметли сөзлери

10^1Сулайманның дана ҳикметлери:

Дана перзент әкесиниң қуўанышы,
Ақылсыз перзент анасының қайғысы+.
2Ҳарам байлық пайда келтирмес,
Ал туўрылық өлимнен қутқарар+.
3Жаратқан Ийе әдил адамды аш қоймас,

Залымлардың қәлеўиниң орынланыўына жол қоймас+.

4Ериншек қол жарлы қылар,
Мийнеткеш қол байлық келтирер+.
5Жазда өним жыйнаған – ақыллы бала,

Жыйын-терим ўақтында уйықлаған бала әкесин уятқа қалдырар.

6Әдил адамның басына берекет жаўар,
Залымның аўзы зорлықты жасырар.
7Әдиллер теберик қылып еске алынар,
Залымлардың аты умыт болып кетер+.
8Дананың жүреги буйрықларды қабыл етер,
Ақмақтың тили апатқа жетелер.
9Ҳадал жүрген қәўипсиз жүрер,

Ал өз жолын надурыс тәрепке бурған әшкара болар+.

10Көз қысқан адам апатқа жолығар,
Өтирик сөйлеген набыт болар+.
11Әдилдиң аўзы – өмир булағы,
Ал залымның аўзы зорлықты жасырар+.
12Өшпенлилик жәнжел туўдырар,

Сүйиспеншилик барлық қылмысларды жуўып кетер+.

13Ақыллы адамның аўзынан даналық төгилер,
Ес-ақылы кем адамның арқасына қамшы тийер+.
14Даналар билимди сақлап қояр,
Ақылсыздың аўзы бәлени жақынластырар+.
15Байдың байлығы – оның қорғаны,
Жарлының апаты – оның кәмбағаллығы+.
16Әдилдиң мийнети өмирге,
Залымның табысы гүнаға апарар+.
17Нәсиятты алғанлар өмир жолында жүрер,

Әшкаралағанды тән алмағанлар жолдан азғырылар+.

18Қаслығын жасырғанның тили жалғаншы,
Өсек таратқан адам ақылсыз.
19Көп сөйлеген қылмыссыз болмас,
Тилин тыйған – ақыллы+.
20Әдилдиң тили – сайланды гүмис,
Залымның жүреги ҳеш нәрсеге арзымас.
21Әдилдиң тили көплерди азықландырар,
Ақмақ ақылы жетпегенликтен набыт болар+.
22Жаратқан Ийениң жарылқаўы адамды байытар,
Ол байлыққа ғам-қайғыны қоспас.
23Ақылсыз жаманлық қылыўдан,
Түсимпаз даналықтан ләззет алар+.
24Залым неден қорқса, соған тап болар,
Әдил адамлардың әрманы орынланар+.
25Қуйын турып, залымлар жоқ болар,
Әдиллер мәңги беккем турар+.
26Ериншек өзин жумсағанлар ушын,
Тиске қуйылған сирке суўына,
Көзге кирген түтинге мегзер+.
27Жаратқан Ийеден қорқыў өмирди узайтар,
Ал залымлардың өмири қысқарар+.
28Әдилдиң күткени шадлыққа жетелер,
Залымның үмити пушқа шығар+.
29Жаратқан Ийе – жолы минсизлерге қорған,
Жаўызлық ислеўшилерге апатшылық болады.
30Әдил адам мәңгиге шайқалмас,
Залым адам жер бетинде тура алмас+.
31Әдилдиң аўзы даналықтан сөйлер,
Ал жалғаншының тили кесип тасланар+.
32Әдилдиң тили минәсип сөзлерди билер,
Залымның аўзы өтирик сөзлер шығарар.

11

11^1Жаратқан Ийе жалған тәрезиден жеркенер,

Дурыс тәрезиге Оның кеўли толар+.

2Менменлик келсе, масқарашылық та келер,

Кишипейиллилер даналық пенен бирге болар+.

3Ҳақ нийетлиниң минсизлиги оған жол көрсетер,

Опасыздың сумлығы өзиниң басына жетер+.

4Ғәзеп күни байлық пайда бермес,

Әдиллик өлимнен қутқарар+.

5Минсиздиң әдиллиги оның жолын дүзиў қылар,

Залым залымлығы себепли қулап түсер+.

6Ҳақ нийетлини әдиллиги қутқарар,

Опасызлар өз нәпсиниң торына түсер+.

7Залым адам өлгенде, үмити де үзилер,

Сүйенген байлығы да пайдасыз болар+.

8Әдил адам бәледен қутылар,

Оның орнына залым сол бәлеге дуўшар болар+.

9Қудайсыз жақынын тили менен жоқ қылар,

Әдиллер өз билими менен аман қалар.

10Әдиллер жайнап-жаснаса, қала йошланар,

Залымлар қуласа, қуўаныш пенен бақырысар+.

11Ҳақ адамлардың ақ пәтиясы менен қала раўажланар,

Залымлардың аўзы менен ол ўайран болар+.

12Ақылсыз жақынын кемситер,

Ақыллы аўзына бек болып жүрер.

13Өсек тасыған сырды ашар,

Садық адам сырды сақлар+.

14Қәўендерсиз ел қулар,

Кеңесшиси көп ел жеңер+.

15Басқаға кепил болған бәлеге жолығар,

Кепил болыўдан қашқан қәўипсизликте болар.

16Мийримли ҳаял абырайға ерисер,

Тас баўыр еркек тек байлыққа ийе болар.

17Мийримли адам өз жанына жақсылық қылар,

Тас баўыр өзине зыян келтирер.

18Залым алдамшы сый ушын мийнет етер,

Әдиллик себиўши ҳақыйқый сый алар+.

19Әдилликти беккем услаған жасар,

Жаўызлыққа умтылған өлер+.

20Ҳийлекер жүрекли Жаратқан Ийеге жеркенишли,

Ал минсиз жүргенге Оның кеўли толар+.

21Билип қой, жаўыз адам жазасыз қалмас,

Әдилдиң әўлады аман қалар+.

22Сулыў, бирақ әдепсиз ҳаял,

Шошқаның мурнына тағылған алтын әребекке мегзер.

23Әдиллердиң тилеги тек жақсылық,

Ал залымлардың күткени – ғәзеп.

24Биреў кең пейиллик пенен шашар, сонда да байлығы арта берер,

Биреў ҳәдден тыс сақ, бирақ жарлылана берер+.

25Сақый болған молшылыққа ерисер,

Шөллегенге суў бергенниң өзине де суў берилер+.

26Бийдайды жасырғанды халық нәлетлер,

Оны сатқанға пәтия берилер+.

27Жақсылыққа талпынған берекет табар,

Жаўызлықты излегенге жаўызлық келер+.

28Өз байлығына исенген қулар,

Әдиллер болса жасыл жапырақтай жайнап өсер+.

29Хожалығын азапқа қалдырған самалды мийрас етип алар,

Ақылсыз данаға қул болар.

30Әдилдиң мийўеси – өмир тереги,

Дана адам адамларды өзине тартар+.

31Егер әдил адамға жер бетинде исине сай қайтарылса,

Онда залымлар менен гүнакарларға сирә да жаза берилер+.

12

12^1Нәсиятты сүйген билимди сүйер,
Ескертиўди жек көрген – надан+.
2Ақ кеўил адамға Жаратқан Ийениң кеўли толар,
Нийети бузықты жазаға ҳүким қылар.
3Адам жаўызлық пенен кәмал таппас,
Әдилдиң негизи тербелмес+.
4Жақсы ҳаял – күйеўиниң тажы,

Күйеўин уятқа қалдыратуғын ҳаял – сүйегиндеги ириңли жара+.

5Әдилдиң ой-нийети әдалатлы,

Залымның кеңеси алдамшы+.

6Залымның сөзи – қан төгиў ушын дузақ,

Әдил адамның сөзи қан төгилиўден қутқарар+.

7Залым қулап, жоқ болар,

Әдилдиң үйи беккем турар.

8Адамды ақылына қарап мақтар,

Нийети бузық кемситилер.

9Нанға зар бола тура, көкирек көтерип жүргеннен,

Қарапайым болып, хызметши болған жақсырақ.

10Әдил өз малының да жанын аяр,

Залымның реҳими де жаўызлық+.

11Жерине тәрбия бергенниң тамағы тоқ,

Бос арзыў-қыялға берилгенниң ақылы жоқ+.

12Залым адам жаўыз адамның олжасын күсер,

Әдилдиң тамыры ен жаяр.

13Залым гүналы тили себепли тутылар,

Әдил бәледен шығып кетер+.

14Адам өз сөзиниң мийўесинен жақсылыққа ерисер,

Қолларының мийнети де өз ҳақысын алар+.

15Ақылсыздың жолы өз көзине дурыс болып көринер,

Дана адам мәсләҳәтке қулақ салар+.

16Ақылсыздың ашыўы дәрриў бетине шығар,

Ақыллы шеккен жәбирин жасырар+.

17Туўры сөйлейтуғын гүўа ҳақыйқатты,

Жалған гүўа өтирикти айтар+.

18Ойланбай айтылған сөз қылыштай жарақатлар,

Дананың сөзи шыпа берер+.

19Ырас сөйлейтуғын тил мәңги турар,

Өтирикши тил тек бир сәтлик+.

20Жаман нийетлилердиң жүрегинде жалған,

Тынышлықты нийет еткенниң жүрегинде шадлық бар.

21Ҳақ адамға ҳеш қандай бәле келмес,

Наҳақтың басы бәледен шықпас+.

22Өтирикши тил Жаратқан Ийеге жеркенишли,

Туўры ис ислейтуғынларға Оның кеўли толар+.

23Ақыллы адам билимин жасырар,

Ақмақтың жүреги наданлығын жәрия қылар+.

24Мийнеткеш қол бийлик қылар,

Ериншек мәрдикарға алынар.

25Жүректеги уўайым адамды шөктирер,

Жақсы сөз оны қуўантар.

26Әдил адам жақынына жол көрсетер,

Залым адамның жолы оларды адастырар.

27Ериншек тутқан аңын писирип жемес,

Талапшаң қымбатбаҳа байлыққа ийе болар.

28Әдиллик жолында өмир бар,

Оның соқпақларында өлим жоқ.

13

13^1Ақыллы перзент әкесиниң нәсиятына қулақ салар,

Сурбет перзент кейигенге қулақ аспас+.

2Жақсы адам аўзының мийўесинен жақсылық татар,

Опасызлар жаўызлыққа талпынар+.
3Тилин тыйған өз өмирин сақлап қалар,
Тилине ерк берген өзин набыт қылар,+
4Ериншек қәлесе де, ҳеш нәрсе ала алмас,
Талапшаңның тилеги ақырына дейин орынланар+.
5Әдил адам өтирик сөзди жек көрер,
Залым уятсызлық қылып, өзиниң абырайын төгер.
6Әдиллик минсизди жолында қорғар,
Залымлық гүнакарды қулатар+.

7Биреў ҳеш нәрсеси болмаса да, өзин бай қылып көрсетер,

Басқасы байлығы мол болса да, өзин жарлы қылып көрсетер+.

8Байлығы менен адам өз жанын сатып алар,

Жарлы болса қәўип-қәтерден аўлақ болар.

9Әдиллердиң нуры жарқырап жайнап турар,

Залымлардың шырасы да өшип қалар+.

10Менменлик даў-жәнжел келтирип шығарар,

Кеңеске қулақ салғанларда даналық болар+.

11Аңсат табылған байлық тез таўысылар,

Мийнет пенен жыйнаған байлығын көбейтер.

12Узақ ўақыт орынланбаған үмит жүректи түңилдирер,

Орынланған тилек болса, өмир терегине уқсар+.

13Нәсиятты менсинбеген өзине зыян келтирер,

Буйрықларды ҳүрмет еткен сый алар.

14Даналар тәлими – өмирдиң булағы,

Ол адамды өлим дузағынан қутқарар+.

15Жақсы ақыл унамлы қылар,

Опасыздың өмири ўайран болар.

16Ҳәр қандай ақыллы адам билим менен ис тутар,

Ақылсыз өзиниң ақмақлығын көрсетер+.

17Жаман шабарман апатқа ушырар,

Исенимли елши шыпа алып келер+.

18Нәсиятқа қулақ салмаған жоқшылық пенен шерменделикке ушырар,

Ескертиўди қабыл еткенлер ҳүрмет-иззетке бөленер+.

19Орынланған тилек жанға жағымлы,

Ақылсыз жаманлықтан ўаз кешиўди жек көрер.

20Дана менен дос болған дана болар,

Ақылсыз бенен дос болған апатқа ушырар.

21Бахытсызлық гүнакарды қуўып жүрер,

Абаданлық әдиллердиң сыйы болар.

22Жақсы адам ақлық-шаўлықларына да мийрас қалдырар,

Гүнакарлардың байлығы әдиллер ушын жыйналар+.

23Жарлының атызы да мол бийдай бериўи мүмкин,

Бирақ әдалатсызлық себепли ўайран болар.

24Жазалаўға аяған баласын сүймейди,

Баласын сүйген балалықтан тәрбиялайды+.

25Әдил тойғанынша жер,

Залымның қарны аш қалар+.

14

14^1Дана ҳаял үйин жайнатар,

Ақылсыз ҳаял оны өз қолы менен бузар.

2Туўры жолдан жүретуғын Жаратқан Ийеден қорқатуғын адам,

Жолдан шыққан Оны менсинбейтуғын адам+.

3Ақмақтың сөзи арқасына қамшы болар,

Дананың сөзи оны қорғар+.

4Өгиз болмаса, ақыр бос турар,

Өгиздиң күшинен мол пайда алынар.

5Исенимли гүўа өтирик сөйлемес,

Жалған гүўаның өтириги таўысылмас+.

6Сурбет даналық излер, бирақ таба алмас,

Ақыллыға билим аңсат табылар+.

7Ақмақтан аўлақ жүр,

Билимли сөз шықпас оның аўзынан.

8Парасатлы адамның даналығы – өз жолын түсиниўи,

Ақылсыздың ақмақлығы – алдамшылық.

9Ақмақлар айып қурбанлығы үстинен күлер,

Әдил адамлар Қудайдың мийримине сазыўар болар.

10Ҳәр кимниң қайғысы өзине аян,
Қуўанышын да ҳеш ким бөлисе алмас.
11Залымның үйи бузылар,
Әдил адамның шатыры гүллене берер+.
12Сондай жол бар, адамға дурыс болып көринер,
Бирақ ақыбети, өлимге алып барар+.
13Гейде күлгенде де жүрегиң сызлар,
Қуўаныш та гейде қайғы менен жуўмақланар+.
14Азғын адам тутқан жолының,
Жақсы адам ислеген исиниң сыйын алар.
15Сада ҳәмме сөзге исене берер,
Ақыллы адымын ойлап басар.
16Дана қорқып, жаманлықтан аўлақ болар,
Ақылсыз өзин басқара алмас ҳәм өзине исенер.
17Ашыўшақ ақылсызлық қылар,
Нийети бузықты ҳәмме жек көрер.
18Саданың несийбесине ақмақлық тийер,
Ақыллы билимди таж қылар.
19Жаўызлар жақсылар алдында,

Залымлар әдиллердиң дәрўазасы алдында тәжим етер+.

20Кәмбағалды қоңсылары да жақсы көрмес,

Байлардың досты көп болар+.

21Жақынын кемситкен гүна қылар,

Жарлыға мийрим көрсеткен бахытлы болар+.

22Нийети бузықлар жолдан адаспай ма?

Бирақ жақсы нийетлилер сүйиспеншилик ҳәм садықлыққа ийе болар.

23Ҳәр қандай мийнеттиң пайдасы бар,

Бос сөз тек жоқшылық келтирер+.

24Даналардың тажы – олардың байлығы,

Ақылсызлардың тажы – ақмақлығы.

25Әдил гүўа жанды қутқарар,

Жалған гүўа сатқынлық қылар.

26Жаратқан Ийеден қорқыў – беккем қорған,

Оның балаларына да пана болар.

27Жаратқан Ийеден қорқыў – өмирдиң булағы,

Ол адамды өлим дузағынан қутқарар+.

28Халықтың көплиги – патшаның уллылығы,

Халықтың азлығы – ҳүкимдардың апаты.

29Сабыр-тақатлы адамда уллы ақыл бар,

Ашыўшақ өз ақмақлығын мәлим қылар+.

30Тыныш жүрек денеге өмир берер,

Қызғаншақлық сүйеклерди ширитер+.

31Жарлыны езген оны Жаратқанды ақыретлеген болар,

Мүтәжге жәрдем берген оны Жаратқанды ҳүрмет еткен болар+.

32Залым өз жаўызлығы себепли жоқ болар,

Әдиллерге өлеринде де пана табылар.

33Даналық ақыллының жүрегине орналасар,

Ҳәтте, ақмақлардың жүреги де оны таныйды.

34Әдиллик халықтың дәрежесин көтерер,

Нызамсызлық халықты масқара етер.

35Патшаға ақыллы хызметши унар,

Шерменде ис қылғанға оның ғәзеби жаўар.

15

15^1Мүләйим жуўап ашыўды басар,

Ашшы сөз ғәзепти қозғар+.

2Дананың тили билимди мақтар,

Ақылсыздың аўзынан ақмақлық ағар+.

3Жаратқан Ийениң көзи ҳәмме жерде,

Ол жаманды да, жақсыны да көрип турар+.

4Мүләйим тил – өмир тереги,

Өтирикши тил – жанды жаралар+.

5Ақмақ әкесиниң тәрбиясынан безер,

Ескертиўге қулақ асқан ақыл-парасатлы.

6Әдилдиң үйинде мол ғәзийне болар,

Залымның тапқаны машқала алып келер.

7Дананың аўзы билим таратар,

Ақмақтың жүреги ондай емес.

8Наҳақтың қурбанлығынан Жаратқан Ийе жеркенер,

Ҳақ адамның дуўасы Оған унар+.

9Залымның жолынан Жаратқан Ийе жеркенер,

Әдиллик изинен жүргенди Ол сүйер.

10Туўры жолдан адасқанлар аўыр жаза алар,

Ескертиўди жек көргенлер набыт болар+.

11Өлилер мәканы ҳәм набыт болыў мәканы Жаратқан Ийеге аян екен,

Демек, адам баласының жүреги Оған олардан да аянырақ!+

12Сурбет өзин әшкаралағанды унатпас,
Ол дананың қасына да жоламас+.
13Жүректиң қуўанышы жүзди жарқыратар,
Жүректиң қайғысы руўхты сөндирер+.
14Ақыллының жүреги билимди излер,
Ақылсыздың аўзы ақмақлыққа тойынар+.
15Бахытсыздың ҳәр бир күни қайғыдан арылмас,
Жүреги қуўанышлының зыяпаты ада болмас.
16Көп байлық пенен тәшиўиште жасағаннан гөре,

Аз байлық пенен Жаратқан Ийеден қорқып жасаған абзалырақ+.

17Жек көрип берилген семиз баспақ гөшинен гөре,

Сүйиспеншилик пенен берилген быламық жақсырақ+.

18Ашыўшақ жәнжел туўдырар,
Сабыр-тақатлы даўды басар+.
19Ериншектиң жолы шатлы тикенге уқсар,
Ҳақ адамның жолы тегис болар+.
20Дана бала әкесин қуўантар,
Ақмақ бала анасын писент етпес+.
21Ақмақлық ақылсызды қуўандырар,
Ақыллы адам туўры жолдан жүрер+.
22Кеңеспей исленген ис босқа шығар,
Көп мәсләҳәтшиниң ой-нийети иске асар+.
23Орынлы жуўап адамды қуўантар,
Өз ўақтында айтылған сөз әжайып болар!+
24Төмендеги өлилер мәканына түспеўи ушын,
Ақыллыны өмир жолы жоқарыға жетелер+.
25Жаратқан Ийе тәкаббирдиң үйин қулатар,
Жесирдиң жер шегарасын сақлап қалар+.

26Залымлардың нийетлери Жаратқан Ийеге жеркенишли,

Жақсы сөзлер – пәк+.

27Ҳарам табысқа қумар өз үйине апат келтирер,

Параны жек көрген тыныш өмир сүрер+.

28Әдил ойлап жуўап берер,

Залымның аўзы жаўызлық қусар+.

29Жаратқан Ийе залымлардан алыс болар,

Әдиллердиң дуўасын еситер+.

30Нурлы жүз жүректи қуўантар,

Жақсы хабар сүйекке азық берер+.

31Өмир беретуғын нәсиятқа қулақ салған,

Даналар арасынан орын табар.

32Нәсияттан жүз бурған өз жанын хор қылар,

Ескертиўге қулақ салған ақылға ийе болар+.

33Жаратқан Ийеден қорқыў даналыққа үйретер,

Кишипейиллик даңққа баслар+.

16

16^1Адам жоба дүзер,

Бирақ бул жобаның жуўабын Жаратқан Ийе берер+.

2Адамға ҳәмме жоллары ҳадал болып көринер,

Бирақ ой-нийетти Жаратқан Ийе өлшер+.

3Ислериңди Жаратқан Ийеге тапсыр,

Сонда нийетиң жүзеге асар+.

4Жаратқан Ийе ҳәмме нәрсени олардың өзлериниң мақсетине сай жаратты,

Ҳәтте, залымларды да апатшылық күни ушын жаратты+.

5Ҳәр бир тәкаббир Жаратқан Ийе ушын жеркенишли,

Гүмансыз, олар жазасыз қалмайды+.

6Сүйиспеншилик ҳәм садықлық гүнаны жуўар,

Жаратқан Ийеден қорқыў жаўызлықтан аўлақ қылар+.

7Адамның жолы Жаратқан Ийеге мақул болса,
Ол оны душпанлары менен де жарастырар+.
8Ҳарам жол менен кирген мол пайдадан гөре,

Ҳадал жол менен кирген азғантай пайда жақсырақ+.

9Жүрер жолын адам жүрегинде ойлап қояр,
Бирақ Жаратқан Ийе оның адымларын бағдарлар+.
10Патша Қудайдың атынан сөйлейди,

Ол ҳүким қылғанда әдилликти бурмаламаўы тийис+.

11Туўры тәрези ҳәм тәрезиниң пәллелери Жаратқан Ийеден берилер,

Барлық тәрези таслары Ол арқалы жаратылған+.

12Патша жаўызлықтан жеркенер,

Тахт әдиллик арқалы беккем болар+.

13Әдил тил патшаға унар,

Ҳақыйқатты айтқанды ол сүйер+.

14Патшаның ғәзеби – өлим хабаршысы,

Бирақ дана адам оны тынышландырар+.

15Патшаның жүзи нурланса – өмирден нышан,

Оның мийрими бәҳәрдеги жаўын алып келетуғын бултқа мегзер+.

16Даналыққа ийе болыў алтыннан қаншелли жақсырақ,

Ақылға ийе болыў гүмистен қаншелли қунлырақ+.
17Ҳақ адамның жолы жаўызлықтан аўлақ қылар,
Жолын қорғаған өз жанын аман сақлар.
18Ўайран болыўдан алдын менменлик,
Қулаўдан алдын тәкаббирлик келер+.
19Менменлер менен олжа бөлискеннен,
Жарлылар арасында кишипейил болған жақсырақ.
20Ақыл менен ис алып барған жақсылық табар,
Жаратқан Ийеден үмит еткен бахытлы болар!+
21Жүреги даналар парасатлы делинер,
Жағымлы тил тәлим күшин арттырар.
22Ақыл ийеси ушын – өмир булағы,
Ақмақлық ақмақ ушын – жаза+.
23Дананың жүреги оның сөзин дана қылып,
Аўзындағы тәлимин арттырар.
24Жағымлы сөз палдай татлы,
Жанға жағымлы, денеге шыпалы+.
25Сондай жол бар, адамға дурыс болып көринер,
Бирақ ақыбети, өлимге алып барар+.
26Адамның иштейи оған мийнет еттирер,
Ашлығы оны мәжбүр етер+.
27Оңбаған адам жаманлық ойлар,
Оның сөзи жалмайтуғын жалынға мегзер+.
28Ҳийлекер адам жәнжел туўдырар,
Өсекши досларды айырар+.
29Зорлық ислеўши жақынын азғырар,
Оны жаман жолға баслар+.
30Көзин сүзип қараған ҳийле ойлар,
Ернин тислеген жаўызлық ислер.
31Ағарған шаш – ҳүрметли таж,
Туўры жасаған оны қолға киргизер+.
32Сабырлы адам мәрт әскерден,

Өзин услай алатуғын адам қаланы басып алғаннан үстинирек+.

33Кийимниң шалғайына шек тасланар,

Оның шешими Жаратқан Ийеден берилер+.

17

17^1Дастурханы мол ҳәм зыяпаты көп жәнжелли үйден,

Бир тислем қатты наны бар тыныш-татыў үй жақсырақ+.

2Уят ис қылатуғын улды ақыллы қул басқарар,

Ол туўысқанлар қатарында мийрасқа шерик болар+.

3Гүмис балқытыўханада, алтын ошақта сыналар,
Адамның жүрегин Жаратқан Ийе сынар+.
4Залым жаўыздың сөзине дыққат қояр,
Өтирикши бүлгинши тилге қулақ салар.
5Кәмбағалды мазақ қылған адам,
Оны Жаратқанды ақыретлеген болар,
Бахытсызлыққа қуўанған жазасыз қалмас+.
6Ақлықлар – аталар тажы,
Ата-аналар – балалар мақтанышы+.
7Төрели сөз ақмаққа жараспағаны сыяқлы,
Өтирик сөз де ҳүкимдарға жараспас+.

8Бериўшиниң нәзеринде пара сыйқырлы тасқа уқсар,

Не қылса да иси табыслы болар+.

9Қәтени кеширген дослықты сақлар,

Оны қайта-қайта еслей берген достын бездирер.

10Ақылсызға берилген жүз дүрреден гөре,

Ақыллыға берилген бир кейис тәсирлирек.

11Жаман адам тек бүлгиншиликти гөзлер,

Сонлықтан оған қарсы залым периште жиберилер.

12Ақмақтың ақмақлығына тап болғанша,

Баласынан айырылған ана айыўға тап болған жақсырақ+.

13Жақсылыққа жаманлық қылғанның,

Үйинен жаманлық арымас+.

14Жәнжелдиң басланыўы жыққын суўға уқсар,

Жәнжелди күшейместен бурын тоқтат+.

15Наҳақты ақлаў ҳәм ҳақты айыплаў –

Екеўи де Жаратқан Ийеге жеркенишли+.

16Ақылсыздың қолындағы ғәзийнеден не пайда?

Даналықты ийелеўге оның қәлеўи жоқ ғой!

17Дос ҳәрдайым сүйеди,

Туўысқан да қайғыны бөлисиў ушын туўылған+.

18Ақылы кем қол берип,

Қоңсысы ушын кепил болар.

19Гүнаны жақсы көрген жәнжелди сүйер,

Дәрўазасын бийик қурған қулаўды излер+.

20Ҳийлекер жүрек жақсылық таппас,

Өтирикши тил бәлеге жолығар.

21Ақылсыз бала туўған адамның маңлайының соры,

Ақмақтың әкеси қуўаныштың не екенин билмес+.

22Қуўанышлы жүрек шыпа бағышлаўшы дәри,

Езилген руўх сүйекти қуўратар+.

23Әдалат жолын бурмалаў ушын,

Залым жасырын пара алар+.

24Ақыллы адам нәзерин даналықтан қашырмас,

Ақмақтың көзи жер түбин шарлар.

25Ақмақ бала әкеси ушын қайғы,

Анасы ушын ғам келтирер+.

26Айыпсызды жазалаў,

Ҳасылзаданы ҳадаллығы ушын урыў жақсы емес.

27Билимли адам тилин жылаўлар,

Парасатлы адам салдамлы болар+.

28Ақмақ та үндемесе дана саналар,

Тилин тыйып турған, парасатлы болып көринер+.

18

18^1Саяқ адам қара басын ойлар,
Барлық саў пикирге қарсы шығар.
2Ақмақ түсиниўди жек көрер,
Ол өз ойын билдириўди хош көрер.
3Залым өзи менен кемситиўшилик,

Бийабырайлық өзи менен масқарашылық алып келер.

4Адамның аўзынан шыққан сөзлер терең суўларға,

Даналық булағы ағын суўға мегзер+.

5Ҳүкимде залымды жақлап,

Айыпсызды наҳаққа шығарыў жақсы емес+.

6Ақмақтың тили жәнжел туўдырар,

Аўзы менен дүррени шақырар+.

7Ақылсыздың аўзы өзине әжел,

Оның тили болса, жанына дузақ болар+.

8Өсекшиниң сөзлери сондай татлы,

Олар адамның жан дүньясына кирип алар+.

9Өз жумысына немқурайды болыў –

Бузғыншының туўысқаны.

10Жаратқан Ийениң аты – беккем қорған,

Әдил оған қашып, бас саўғалар+.

11Байдың байлығы оның беккем қаласы,

Өз қыялына бийик дийўалдай көринер+.

12Қулар алдынан адамның жүреги тәкаббирленер,

Ҳүрметтен алдын кишипейиллик келер+.

13Тыңламай жуўап бериў,

Ақмақлық ҳәм уятсызлық.

14Адамның дәртине руўхы төзим берер,

Бирақ езилген руўхқа ким шыдам берер+?

15Ақыллының жүреги билимди ийелер,

Дананың қулағы билимди излер.

16Сый бериў адамға жол ашар,

Ҳүрметли адамлар алдына дейин апарар+.

17Қарсыласы келип, оған сораў қойып тексермегенше,

Биринши болып даўласқан ҳақ болып көринер.

18Шек таслаў даўды тоқтатар,

Күшли қарсыласлардың даўын шешер.

19Өкпели туўысқан бекитилген қалаға,

Арасындағы даў болса, қорған қала дәрўазасының тәмбисине уқсар.

20Адам аўзының жемисинен қарнын,

Тилиниң өниминен өзин тойдырар+.

21Өлим ҳәм өмир тилдиң ықтыярында,

Тил не сөйлесе, соның жемисинен дәм татар.

22Үйленген берекет табар,

Жаратқан Ийениң мийримине ерисер+.

23Жарлы жалынып сөйлер,

Бай турпайы жуўап берер.

24Дослар бар, өзин дос қылып көрсеткен,

Бирақ шын дос та бар, туўысқаннан да жақын+.

19

19^1Жалған тилли ақмақтан,

Минсиз жүрген жарлы жақсы+.

2Билимсиз умтылыс жақсы емес,

Асыққан жолдан жаңылысар+.

3Өз ақмақлығы адамның жолын бузар,

Ал оның жүреги Жаратқан Ийеге наразы болар+.

4Байлық досларды көбейтер,

Жарлыны досты да таслап кетер+.

5Жалған гүўа жазасыз қалмас,

Өтирик сөйлеген қутыла алмас+.

6Көплер жомарт адамның мийримине түсиўди қәлер,

Қолы ашыққа ҳәмме дос болар+.
7Жарлыны туўысқанлары да жек көрер,
Дослары да оннан соншелли безип кетер,
Сөйлесиў ушын излесе де, оларды таба алмас+.
8Даналыққа ерискен өз жанын сүйер,
Ақыл-парасатқа кеўил қойған жақсылық табар+.
9Жалған гүўа жазасыз қалмас,
Өтирикши тири қалмас+.
10Салтанатлы өмир ақмаққа жараспағаны сыяқлы,

Баслықларға бийлик етиў қулға сирә дә жараспас+.

11Ақыл адамның ғәзебин тыяр,

Қәтени кешириў оған ҳүрмет келтирер+.

12Патшаның ғәзеби арысланның ақырыўына уқсар,

Ал оның мийрими шөпке түскен шыққа уқсар+.

13Ақылсыз бала әкесиниң басына бәле болар,

Урысқақ ҳаял тоқтамай таматуғын суўға уқсар+.

14Үй ҳәм байлық – ата-анадан мийрас,

Ақыллы ҳаял – Жаратқан Ийеден сый+.

15Қосжақпаслық адамды қатты уйқышы қылар,

Ериншек аш қалар+.

16Буйрықларды орынлаған өмирин сақлар,

Өз жолына итибар бермеген набыт болар+.

17Жарлыға мийрим көрсетиў – Жаратқан Ийеге қарыз бергендей болар,

Ислеген жақсылығының есесин Жаратқан Ийе қайтарар+.

18Үмит барда балаңды жөнге сал,
Оның өлиўине айыплы болма+.
19Ашыўшақ жазасын алсын,

Егер қутқарсаң, оны және де жазалаўға туўры келеди.

20Келешекте дана болыўың ушын,
Кеңести тыңлап, нәсиятты қабыл ет.
21Адам жүрегинде нийет көп,

Бирақ тек Жаратқан Ийениң мақсети әмелге асар+.

22Адамның қәлеўи – садықлық,
Жарлы болыў өтирикши болыўдан жақсырақ.
23Жаратқан Ийеден қорқыў өмирге жетелер,
Ол тыныш ҳәм машқаласыз жасар+.
24Ериншек табаққа қол салар,
Бирақ аўзына апарыўға еринер+.
25Сурбетти жазаласаң, садалар ақылға кирер,

Егер ақыллыны әшкараласаң, ол соннан сабақ алар+.

26Әкесин тонап, анасын қуўған бала,

Жүзи қара ҳәм уятсыз бала+.

27Балам, нәсиятты тыңлаўды тоқтатқаның,

Бул билимли сөзлерден бас тартқаның.

28Жарамас гүўа әдалатлық үстинен күлер,

Залымлардың аўзы жаманлықты жалмап жутар+.

29Сурбетлер ушын ҳүким таяр,

Ақмақтың арқасына дүрре таяр+.

20

20^1Шарап – сурбет, өткир ишимлик – жәнжелкеш,

Оларды ишип алданған ҳәр бир адам ақылсыз+.

2Патшаның қәҳәри арысланның ақырғанына уқсар,

Оның қәҳәрин келтирген өмири менен жуўап берер+.

3Жәнжелден аўлақ болыў адамға абырай келтирер,

Барлық ақмақлар жәнжелге асығар.

4Ериншек ўақтында жер сүрмес,

Жыйын ўақтында ҳеш нәрсе таппас+.

5Адамның ой-пикири терең суўға мегзер,

Ақыллы адам оларды тереңнен илип шығарар+.

6Көплер өзин садықпан дер,

Бирақ ҳақыйқаттан исенимли адамды ким таба алар?

7Әдил минсиз жасар,
Изиндеги балалары бахытлы болар!
8Патша ҳүким гүрсисинде отырғанда,
Көзлери менен барлық жаўызлықты ажыратар.
9Ким: «Мениң жүрегим таза,
Ҳадал ҳәм гүнасызбан», – деп айта алар+.
10Надурыс тәрези ҳәм надурыс таслар,
Екеўи де Жаратқан Ийеге жеркенишли+.
11Ҳәтте, бала да исинен билинер,

Оның тазалығы да, дурыслығы да ҳәрекетинен аян болар.

12Еситетуғын қулақты, көретуғын көзди,
Екеўин де Жаратқан Ийе жаратқан+.
13Уйқышыл болма, жоқшылыққа ушырарсаң,
Қырағы бол, наның мол болар+.
14Сатып алыўшы: «Жарамсыз нәрсе», – дер,
Былай шығып, арзан алғанына мақтанар.
15Алтын бар, қымбатбаҳа тас та мол,

Билимли тил – таптырмайтуғын ҳасыл тасқа мегзер.

16Бийтанысқа кепил болғанның кийимин шешип ал,

Оны басқаға кепил болғаны ушын гиреўге услап тур+.

17Ҳийле менен табылған нан мазалы,

Бирақ кейин аўыз толған қумға айланар+.

18Мәсләҳәт пенен жобалар дүз,

Дана кеңес пенен урысқа шық+.

19Өсек тасыған сырыңды ашар,

Аўзы бос пенен қатнас қылма+.

20Ата-анасын ғарғағанның,

Қойыў қараңғылықта өмир шырағы сөнер+.

21Әўел бастан, асығыс қолға киргизилген мийрастың,

Ақыры берекетли болмас+.

22«Жаманлық ушын өш аламан», – деме,

Жаратқан Ийеге тапсырып күт, Ол сени қутқарар+.

23Надурыс өлшем таслары Жаратқан Ийеге жеркенишли,

Надурыс тәрези де жақсы емес+.
24Адамның адымларын Жаратқан Ийе белгилер,
Солай екен, адам өз жолын қалай түсинсин+?
25Асығыс ўәде етип, Қудайға атаў,
Атап болып, ойланыў,
Бул – адам ушын дузақ+.
26Ақыллы патша жаўызларды ажыратып,
Олардың үстинен түйек айдайды.
27Адамның руўхы – Жаратқан Ийениң шырағы,
Ол адам қәлбиниң тереңликлерин изертлер+.
28Мийрим-шәпәәт ҳәм садықлық патшаны қорғар,
Мийрим менен ол тахтын беккем қылар.
29Жаслардың мақтанышы – олардың күш-қуўаты,

Жасы үлкенлердиң абырайы – олардың ақ шашлары+.

30Таяқтан қалған жарақат жаўызлықтан тазартар,

Таяқтың зардабы ишки дүньяны пәклер.

21

21^1Патшаның жүреги Жаратқан Ийениң қолындағы суў ағысына уқсар,

Ол патшаны қәлеген жағына бағытлар+.

2Өз жолының ҳәммеси адамға туўры болып көринер,

Бирақ Жаратқан Ийе жүректи тексерер+.

3Әдиллик ҳәм әдалатлықты сақлаў,

Жаратқан Ийе ушын қурбанлық бергеннен унамлырақ+.

4Тәкаббир нәзер ҳәм менмен жүрек,

Залымлардың шырағы ҳәм гүнасы+.

5Мийнеткеш адамның ой-нийети молшылық алып келер,

Асығыслардың бәри жоқшылыққа ушырар+.

6Жалған тил менен жыйналған байлық,

Жоқ болып кететуғын пуў ҳәм өлим дузағы+.

7Залымлардың зулымлығы өзин жоқ қылар,

Олар әдалатлы ис тутыўдан бас тартар.

8Айыплының жолы қыйсық,

Айыпсыздың ис-ҳәрекети туўры.

9Урысқақ ҳаял менен бир үйде жасағаннан,

Үшектиң бир мүйешинде жасаған жақсы+.

10Залымның кеўли жаўызлыққа қумар,

Жақыны да оннан реҳим таппас.

11Сурбетке жаза берилсе, садаға ақыл кирер,

Дана тәлим алса, билими артар+.

12Әдил Қудай залымның үйин бақлар,

Залымларды набыт қылар.

13Жарлының пәриядына қулақ салмаған,

Өзи пәрияд қылғанда жуўап ала алмас+.

14Жасырын берилген саўға ғәзепти,

Қойынға тығып берилген пара күшли қәҳәрди басар+.

15Әдалат жүзеге асса, әдиллер қуўанар,

Ал жаўызлық қылыўшыларды қорқыныш бийлер.

16Ақыллылық жолынан узақласқан,

Өлилер жыйынына орналасар+.

17Заўқы-сапаны сүйген жарлыланар,

Шарапты ҳәм зәйтүн майын сүйген байымас.

18Залым әдилдиң,

Бийопа ҳақтың төлеми болар+.

19Урысқақ ҳәм кекшил ҳаял менен жасағаннан,

Шөлде жасаған жақсырақ+.

20Дананың үйи қымбатбаҳа ғәзийне ҳәм зәйтүн майына толар,

Ақылсыз барын шашар.

21Әдиллик ҳәм мийрим излеген адам,

Өмир, әдалат ҳәм ҳүрметке ийе болар.

22Дана адам күшлилердиң қаласына кирер,

Олар исенген қорғанды тас-талқан қылар+.

23Аўзына ҳәм тилине бек болған,

Жанын апаттан сақлар+.

24Өркөкирек ҳәм тәкаббирди сурбет деп атар,

Ол аса менменлик пенен ҳәрекет етер+.

25Ериншекти қумарлығы өлтирер,

Қоллары жумыстан бас тартар+.

26Ол күн бойы ашкөзлик пенен алыўды гөзлер,

Бирақ әдил аямай берер+.

27Залымның қурбанлығы – жеркенишли,

Әсиресе, жаўыз ой менен берсе, оннан да жаман+.

28Жалған гүўа набыт болар,

Ҳәммесин еситкенниң гүўалығы өтер+.

29Залым жүзин исенимли қылып көрсетер,

Әдил адам өз жолында беккем турар.

30Жаратқан Ийеге қарсы туратуғын,

Даналық та, түсиник те, кеңес те жоқ+.

31Ат саўаш күни ушын тайынланар,

Бирақ жеңис Жаратқан Ийеден берилер+.

22

22^1Жақсы атақ үлкен байлықтан жақсы,

Жақсы атақ-абырай гүмис ҳәм алтыннан жақсы+.

2Бай ҳәм жарлының ортақлығы мынада:

Олардың екеўин де Жаратқан Ийе жаратқан+.

3Ақыллы қәўип-қәтерди көрип, бас саўғалар,

Сада алға басып бара берип, зәлел көрер+.

4Кишипейиллик ҳәм Жаратқан Ийеден қорқыў ушын берилетуғын сый –

Байлық, даңқ ҳәм өмир+.

5Азғынның жолы тикен ҳәм дузаққа толы,

Жанын сақламақшы болған оннан аўлақ жүрсин+.

6Баланы жастан туўры жолға сал,

Ол қартайғанда да оннан таймайды+.

7Байлар жарлыларға үстемлик қылар,

Қарыздар қарыз бергенге қул болар.

8Наҳақлық қылған апат орар,

Оның ғәзеп қамшысы сынар+.

9Сақый адам берекет табар,

Өз нанын жарлылар менен бөлисер+.

10Сурбетти қуўсаң, жәнжел де кетер,

Даў ҳәм кейис те тоқтар+.

11Жүрек пәклигин сүйетуғын ҳәм жағымлы сөйлейтуғын адамға,

Патша дос болар+.

12Жаратқан Ийениң нәзери билимди қорғар,

Опасыздың сөзлерин Ол жоққа шығарар.

13Ериншек: «Далада арыслан бар!

Майдан ортасында мени өлтиреди!» – дер+.

14Бузық ҳаялдың аўзы түпсиз шуқырға мегзер,

Жаратқан Ийе кимге ғәзепленсе, ол сол шуқырға қулар+.

15Ақылсызлық өспиримниң жүрегинде бар,

Тәрбиялаўшы қамшы оны соннан арылтар+.

16Байыў ушын жарлыға жәбир көрсететуғын,

Байға сый беретуғын адам кәмбағалласады+.

Даналардың отыз нәсияты

17Даналардың сөзлерин қулақ түрип тыңла,
Беретуғын билимиме жүрегиңди аш+.
18Оларды жүрегиңде сақласаң,

Ҳәм олар сениң тиллериңде болса, жақсы болады.

19Исенимиңди Жаратқан Ийеге артыўың ушын,

Бүгин буларды саған, аўа, саған үйретип атырман.

20Мәсләҳәт ҳәм билим менен,
Саған отыз нәсият жазбаған ба едим?
21Бул исенимли ҳақыйқат сөзлерин үйрениўиң,

Сени жибергенге дурыс жуўап бере алыўың ушын жазылған емес пе еди?

Биринши нәсият

22Жарлыны жарлылығы себепли тонама,

Бахытсызды қала дәрўазасы алдында ҳүким қылғанда қыйнама+.

23Олардың исин Жаратқан Ийе жақлар,

Оларды тонағанлардың жанын алар+.

Екинши нәсият

24Ашыўшақ адам менен дос болма,

Қызба адам менен жолдас болма.

25Болмаса, сен де оған еликлерсең,

Жаныңды дузаққа түсирерсең.

Үшинши нәсият

26Қол берип,

Басқаның қарызына кепил болатуғынлардың бири болма.

27Төлеў ушын ҳеш нәрсең болмаса,

Төсегиңди де астыңнан тартып алар+.

Төртинши нәсият

28Ата-бабаларың қойып кеткен,

Ески шегара белгисин жылжытпа+.

Бесинши нәсият

29Өз кәсибиниң маманы болған адамды көрдиң бе?

Ол патшаларға хызмет етер,

Әпиўайы адамларға хызмет етпес.

23

Алтыншы нәсият

23^1Ҳүкимдар менен дастурханлас болғаныңда,
Алдыңдағыларға дыққат пенен нәзер сал,
2Егер қулқыныңды тыя алмасаң,
Аўзыңды буўып қой.
3Оның дәмли тағамларын кеўлиң күсемесин,
Ол ҳийле менен берилген болыўы мүмкин.

Жетинши нәсият

4Бай болыў ушын өзиңди зорықтырма,

Бул ойыңды шығарып таслайтуғын даналыққа ийе бол+.

5Байлық көз ашып-жумғанша жоқ болар,

Қанат байлап, бүркит киби аспанға ушып кетер+.

Сегизинши нәсият

6Иши тардың үйинен ас ишпе,
Оның мазалы тағамларын да күсеме.
7Ол жеген ҳәр бир нәрсеңди есаплап турар,

«Иш, же», – дер саған, бирақ жүреги буны қәлемес.

8Жеген аз-маз нәрсеңди қусып тасларсаң,

Айтқан жақсы сөзлериң де босқа кетер.

Тоғызыншы нәсият

9Ақмаққа сөз айтпа,

Ол сениң дана сөзлериңди менсинбейди.

Оныншы нәсият

10Ески шегара белгисин жылжытпа,

Жетимниң атызына қол салма+.

11Олардың Әмеңгери күшли,

Ол саған қарсы шығып, олардың исин жақлар+.

Он биринши нәсият

12Жүрегиңди тәлимге,

Қулағыңды билимли сөзлерге бер.

Он екинши нәсият

13Баланы тәрбиясыз қалдырма,

Оны қамшы менен жазаласаң да, өлмейди+.

14Оны қамшы менен жазала,

Жанын өлилер мәканынан қутқарарсаң.

Он үшинши нәсият

15Балам, егер жүрегиң дана болса,

Мениң жүрегим де шадланар.

16Аўзың дурыс сөйлесе,

Қәлбим йошланар.

Он төртинши нәсият

17Жүрегиң гүнакарларға ҳәўес қылмасын,

Бәрқулла Жаратқан Ийеден қорқып жаса+.

18Сонда келешегиң болатуғыны гүмансыз,

Үмитиң де босқа шықпас+.

Он бесинши нәсият

19Тыңла балам, дана бол,

Жүрегиңди туўры жолға бағытла.

20Мәскүнем ҳәм гөшке тоймайтуғынлар арасында болма+.

21Мәскүнем ҳәм тамақсаў адам жарлыланар,

Уйқышыллық адамға жыртық кийим кийгизер.

Он алтыншы нәсият

22Сени дүньяға келтирген әкеңе қулақ сал,

Қартайғанында анаңды менсинбей жүрме+.

23Ҳақыйқатты сатып ал, оны сатпа,

Даналық, тәлим ҳәм ақылға ийе бол.

24Әдилдиң әкеси шадланады,

Дана баласы бар әке ол ушын қуўанады.

25Әкең ҳәм анаң қуўансын,

Сени туўған қатты шадлансын!

Он жетинши нәсият

26Балам, жүрегиңди маған бағышла,

Көзлериң мен жүрген жолда болсын.

27Бузық ҳаял – терең шуқыр,

Өзгениң ҳаялы – тар қудық+.

28Ол қарақшыдай буққыда күтер,

Бийопа еркектиң санын көбейтер+.

Он сегизинши нәсият

29Аҳ шеккен ким? Дад салған ким?

Кимде жәнжел? Кимде шағым?

Кимге себепсиз көк түскен?

Кимниң көзлери қызарған?

30Буның бәри шарап ишип көп отыратуғынларда,

Аралас шарапларды татып көриўге барғанларда болар+.

31Шараптың қызарғанына,
Кеседе таўланып турыўына,
Жумсақ жутылыўына қарама!+
32Ақыбетинде ол жылан киби шағар,
Сур жылан киби уўын шашар.
33Көзлериңе ерси нәрселер көринер,
Ойыңнан жаман пикирлер өтер.
34Сен теңиздиң қақ ортасында қайықта,
Өрлик ағашының үстинде жатырғандай боларсаң.
35«Мени урды, аўырмады,
Сабады, маған сезилмеди,
Және ишимликти излеў ушын,
Қашан оянаман?» – дерсең+.

24

Он тоғызыншы нәсият

24^1Залым адамларға ҳәўес қылма,

Олар менен бирге болыўды күсеме+.

2Олардың ойы зорлық етиўди ойлар,

Аўзы машқала келтириў туўралы сөз етер+.

Жигирмаланшы нәсият

3Даналық пенен үй салынар,

Ақыл менен беккем болар.

4Билим менен үйдиң иши,

Қымбатбаҳа ҳәм әжайып байлыққа толар+.

Жигирма биринши нәсият

5Дана адам күшли болар,

Билимли адам күшке толып барар+.

6Сонлықтан урысты ақыл-кеңес пенен алып бар,

Мәсләҳәтши көп жерде жеңис бар+.

Жигирма екинши нәсият

7Ақмақ ушын даналық қол жетпес болар,

Мәжилисте ол аўзын да ашпас.

Жигирма үшинши нәсият

8Жаманлық ислеўди нийет еткен адам,

Нийети бузық деп аталар.

9Ақмақтың ҳарам ойы – гүна,

Сурбет – адамлар ушын жеркенишли+.

Жигирма төртинши нәсият

10Егер сен апатқа ушырағанда ҳәлсизлик етсең,

Онда сениң күшиңниң аз болғаны+.

Жигирма бесинши нәсият

11Айыпсыз өлимге кесилгенди қутқар,

Соймақшы болғанды изине қайтар+.

12«Биз буны билмедик», – десең де,

Жүректи сынайтуғын Қудай шынлықты билмей ме?

Жаныңды қорғайтуғын буны аңламай ма?

Ол ҳәр бир адамға исине жараса қайтармай ма+?

Жигирма алтыншы нәсият

13Балам, пал же, ол жақсы,
Пал уяның палы таңлайыңа татлы+.
14Сол сыяқлы, даналық та жаныңа татлы,
Егер оны тапсаң, келешегиң болар,
Үмитиң де үзилмес+.

Жигирма жетинши нәсият

15Ҳәй залым, әдилдиң үйине жаўызлық ойлама,

Оның мәканын ўайранлама+.

16Әдил жети рет жығылса да, турып кетер,

Залым апатшылықтан набыт болар+.

Жигирма сегизинши нәсият

17Душпаның жығылса, қуўанба,

Сүрниксе, шадланба+.

18Солай ислесең, Жаратқан Ийе буны көрип, наразы болар,

Душпаныңа деген ғәзебинен қайтар+.

Жигирма тоғызыншы нәсият

19Жаўызлық қылыўшыларға қәҳәрленбе,

Залымларға ҳәўес қылма+.

20Жаўызлық қылыўшылардың келешеги жоқ,

Залымлардың шырағы өшип қалар+.

Отызыншы нәсият

21Балам, Жаратқан Ийеден ҳәм патшадан қорқ,

Қозғалаңшы менен шерик болма+.

22Жаратқан Ийе ҳәм патша тосаттан бәле жиберер,

Олар екеўиниң қандай бәле жиберетуғынын ким билер?

Даналардың басқа нәсиятлары

23Мыналар да даналардың айтқанлары:

Ҳүкимде адамды алалаў жақсы емес+.

24Айыплыға: «Сен айыпсызсаң», – дегенди халықлар нәлетлер,

Миллетлер оны жек көрер+.

25Айыплыны жазалаған табысқа ерисер,

Оған жарылқаўлар жаўар.

26Туўры жуўап,

Ҳақыйқый дослықтың белгиси.

27Сырттағы ислериңди питкер,

Егислик жериңди тәртипке сал,

Соңынан үйиңди қур.

28Себепсиз жақыныңа қарсы жалған гүўалық берме,

Аўзың менен өтирик сөйлеме+.

29«Маған не қылған болса, өзине де соны ислеймен,

Ол не қылса, өзине соны қайтараман», – деме+.

30Мен ериншектиң атызынан,
Ессиздиң жүзимзарынан өттим.
31Қарасам, ҳәммесине тикенлер өскен,
Жериниң бетин жабайы шөп басқан,
Тас дийўалы да қулаған.
32Қарап, ойланып қалдым,
Көрип, сабақ алдым.
33Бираз уйықлап, аз-маз мүлгип отырсаң,
Гейде қол қаўсырып, жатып та алсаң,
34Тонаўшыдай болып, жоқшылық жетип келер,
Қарақшыдай болып, мүтәжлик бас салар+.

25

Сулайманның ҳикметлериниң екинши бөлими

25^1Мыналар да Яҳуда патшасы Хизкияның адамлары тәрепинен жазып алынған Сулайманның ҳикметлери:+

2Исти қупыя етиў – Қудайдың даңқы,
Исти изертлеп ашыў – патшалардың даңқы+.
3Аспанның бийиклиги, жердиң тереңлиги киби,
Патшаның ой-нийети де түсинип болмас нәрсе.
4Гүмистен ғаўажақты алып тасла,
Сонда өнермент оннан ыдыс соға алар.
5Патшадан залымды узақластыр,
Оның тахты әдиллик пенен беккем болар+.
6Патшаның алдында гәрдийме,
Уллылардың орнына турып алма+.
7Ҳасылзада алдында кемситилгеннен гөре,

Оның саған: «Былай, жоқары шық», – дегени жақсырақ.

Көзлериң менен көрген нәрсени,
8Ҳүкимге тапсырыўға асықпа.
Егер қарсыласың сени жеңип шығып, уялтса,
Кейин не қыласаң?
9Даўды жақының менен жеке талқыла,
Басқаның сырын ашпа.
10Болмаса адамлар еситип, сени уялтар,
Жаман атың изиңнен қалмас.
11Орны менен айтылған сөз,
Гүмис табаққа салынған алтын алмаға уқсар+.
12Тыңлар қулаққа дананың әшкаралаўы,

Алтын сырғаға яки сап алтын тағыншаққа уқсар+.

13Исенимли елши өзин жибергенлер ушын,
Орым-жыйын ўақтындағы қардың суўығы яңлы,
Өз хожайынларының жанын жай таптырар+.

14Бермеген сыйын бердим деп мақтанатуғын адам,

Қурғақ самал ҳәм жаўмас бултқа уқсайды+.
15Сабырлылық пенен ҳүкимдар көндирилер,
Жумсақ тил сүйекти сындырар.
16Пал тапсаң, жетерлисин же,
Артық жесең, қусып тасларсаң+.
17Қоңсыңа жийи-жийи бара берме,
Сеннен безип, жек көрип қалмасын.
18Жақынына қарсы жалған гүўалық берген адам,
Шоқмар, қылыш ҳәм ушлы оққа уқсар+.
19Апат күни опасыздан үмитлениў,
Сынған тис ҳәм сал болған аяққа мегзер.
20Қайғылыға кеўилли қосық айтыў,
Суўық күни кийимин шешип алғанға,
Ямаса жараға дуз сепкенге мегзер.
21Егер душпаның аш болса, оған нан бер,
Егер шөллесе, суў бер+.
22Солай ислеп, оны уялтарсаң,
Есесин Жаратқан Ийеден аларсаң+.
23Арқа самалы жаўын алып келер,
Өсекши тил адам жүзинде ғәзеп оятар.
24Урысқақ ҳаял менен бир үйде жасағаннан,
Үшектиң бир мүйешинде жасаған жақсы+.
25Алыс елден келген жақсы хабар,
Шөллегенге берилген салқын суўға мегзер+.
26Залымға бас ийген әдил адам,

Ылайланған булақ ҳәм патасланған қудыққа мегзер.

27Көп пал жеген жақсы емес,

Даңқ ушын умтыла бериў де даңқ әпермес.

28Өзин басқара алмайтуғын адам,

Дийўалсыз, ўайран болған қалаға мегзер.

26

26^1Жазға қар, орым-жыйын ўақтына жаўын жараспағаны сыяқлы,

Ақмаққа даңқ жараспас+.
2Пырр етип ушқан шымшықтай,
Ушып кеткен қарлығаштай,
Жөнсиз ғарғыс та адамға тиймес+.
3Атқа қамшы, ешекке жүўен,
Ақмақтың арқасына таяқ керек+.
4Ақмаққа ақмақлық пенен жуўап берме,
Болмаса, өзиң де оған уқсап қаласаң.
5Егер ақмаққа ақмақлығына сай жуўап бермесең,
Онда ол өзин ақыллы санар+.
6Ақмақ арқалы хабар жиберген,

Аяғына балта урғандай ямаса зорлыққа шыдағандай болар.

7Ақмақ айтқан ҳикметлер,
Ақсақтың аяғындай натегис болар.
8Ақылсызды ҳүрметлеў,
Сақпанға тасты байлап атқандай пайдасыз+.
9Ақмақ айтқан ҳикметлер,
Мәскүнемниң қолындағы тикенли шақаға уқсар.
10Ақмақты яки дус келген адамды жаллаўшы,

Бет алдына қарамай жарақат салатуғын садақшыға уқсар.

11Өз ақмақлығын тәкирарлаған ақмақ,

Өз қусығына қайтып келген ийтке уқсар+.

12Өзин дана деп санайтуғын адамды көрдиң бе?

Сондай адамға қарағанда, ақмақтан көбирек үмит бар+.

13Ериншек: «Жолда арыслан бар.

Майданларда арыслан жүр», – дейди+.

14Есиктиң топсада айлана бергени сыяқлы,

Ериншек төсегинде аўнап жата берер.

15Ериншек табаққа қол салар,

Бирақ аўзына апарыўға еринер+.

16Ериншек өзин,

Ойланып жуўап беретуғын жети адамнан да ақыллырақ санар.

17Басқаның жәнжелине араласқан,

Жолдағы ийттиң қулағынан тартқанға уқсар.

18Телбе адамды өлтиретуғын отлы оқлар атады.

19Жақынын алдап, зыян келтиргеннен кейин:

«Мен ҳәзиллесип едим», – дейтуғын адам да сондай.

20Отын таўысылса, от өшер,
Өсекши болмаса, даў сөнер+.
21Көмир қызыў ушын, отын от ушын,
Урысқақ адам жәнжелди тутандырыў ушын.
22Өсекшиниң сөзи сондай татлы,
Олар адамның жан дүньясына кирип алар+.
23Шийрин сөзли жаўыз нийетли адам,
Гүмис жалатылған ылай ыдысқа мегзер+.
24Душпан өз кегин тили артына жасырар,
Жүрегинде болса, ҳийле сақлар.
25Оның мүләйим сөйлегенине исенбе,
Жүрегинде жети сумлық бар оның+.
26Өшпенлигин ҳийле менен жасырса да,
Жаўызлығы халық жыйынында жүзеге шығар.
27Ким гөр қазса, соған өзи түсер,

Ким жоқарыға тас домалатса, өзи астында қалар+.

28Жалған тил өзи жаралағанларды жек көрер,

Жағымпаз аўыз апат келтирер.

27

27^1Ертеңги күн менен мақтанба,
Оның не алып келетуғынын билмейсең+.
2Сени өз аўзың емес, басқа аўыз,
Өз тиллериң емес, өзге тил мақтасын.
3Тас та салмақлы, қум да аўыр,
Ақмақ туўдырған ғәзеп екеўинен де аўыр+.
4Ашыў реҳимсиз, ғәзепти басқарып болмас,
Бирақ күншилликке ким қарсы тура алады+?
5Ашық ескерткен,
Жасырын сүйиспеншиликтен жақсы+.
6Достың ескертиўи садықлық,
Душпанның сүйиўи алдамшы+.
7Тойынған палдан да бас тартар,
Ашқа ашшы да мазалы көринер+.
8Өз мәканын таслап, гезип кеткен,
Уясын таслап, гезип кеткен қусқа мегзер.
9Хош ийисли май ҳәм түтетки жүректи қуўантар,

Достың шын жүректен айтқан кеңеси кеўилге жағымлы болар.

10Өзиңниң достыңнан ҳәм әкеңниң достынан қол үзбе,

Басыңа ис түскенде ағайинлериңе жуўырма,
Узақтағы ағайиннен жақындағы қоңсы артық+.
11Балам, дана болып жүрегиме қуўаныш бағышла,

Сонда мени айыплағанларға не деп жуўап бериўди билемен+.

12Ақыллы қәўип-қәтерди көрип, бас саўғалар,

Сада алға басып бара берип, зәлел көрер+.

13Бийтанысқа кепил болғанның кийимин шешип ал,

Оны басқаға кепил болғаны ушын гиреўге услап тур+.

14Таң азаннан қоңсысына даўыслап алғыс айтқан,

Ғарғаған саналар.

15Урысқақ ҳаял,

Жаўынлы күни тынбай тамшылайтуғын жаўынға мегзер+.

16Оны тоқтатыў самалды басқарғанға,

Ямаса қол менен майды услағанға уқсайды.

17Темир темирди қайрап өткир қылғаны сыяқлы,

Адам адамды жетик қылады.

18Әнжирди тәрбиялаған жемисин жер,

Мырзасына ғамхорлық еткен ҳүрметте болар+.

19Адам суўға қарап жүзин көргендей,

Жүрегине қарап өзин көрер.

20Өлилер мәканы ҳәм набыт болыў мәканы тойымсыз болғаны сыяқлы,

Адамның көзи де тойымсыз+.

21Гүмис балқытыўханада, алтын ошақта сыналар,

Адам мақталғанда сыналар+.

22Ақмақты бийдай менен келиде түйсең де,

Оннан ақмақлығы айырылмас.

23Сүриўлериңниң жағдайын жақсы бил,

Падаларыңа жақсылап қара.

24Байлық мәңгилик емес,

Таж да әўладтан-әўладқа берилмес+.

25Отлар орылып, таза шөп шығар,

Таўдағы шөплер де жыйнап алынар.

26Сонда қойлар сени кийиндирер,

Текелер жер сатып алыўға пул болар.

27Өзиңе ҳәм үй-ишиңе азық ушын,

Ешки сүти мол болар,

Шорыларыңның ишиўи ушын да жетер.

28

28^1Жаўыз адам ҳеш ким қуўмаса да қаша берер,
Әдиллер арысландай батыр болар+.
2Елде нызамсызлық көбейсе, басшылар көбейер,

Түсимпаз ҳәм билимли басшы болса, елде тәртип сақланар+.

3Ҳәлсизлерди езетуғын жарлы,
Егинди жайпайтуғын нөсер жаўынға уқсар+.
4Нызамды бузғанлар залымларды мақтар,
Нызамға әмел қылғанлар оларға қарсы турар.
5Жаўыз адамлар әдалатты уқпас,
Жаратқан Ийени излегенлер ҳәммесин түсинер.
6Натуўры жолдан жүрген байдан,
Минсиз жүрген жарлы жақсы+.
7Нызамға әмел қылған бала – ақыллы бала,

Ал жарамасқа дос болған бала әкесин уятқа қалдырады.

8Үстеме пайдасы менен байлық жыйнаған,

Оны жарлыларға сақаўат көрсететуғын адам ушын жыйнайды+.

9Нызамды еситпеў ушын қулағын жаўған адамның,
Еткен дуўасы да жеркенишли+.
10Ҳақ адамды жолдан азғырған,
Өзи қазған шуқырға өзи түсер,
Минсизлер жақсылықты мийрас қылар+.
11Бай адам өзин дана санар,
Ақыллы жарлы оны әшкара қылар+.
12Әдиллер үстин шықса, қуўаныш ҳүким сүрер,

Залымлар лаўазымға көтерилсе, журт бас саўғалар+.

13Қылмысын жасырған табысқа ериспес,

Мойынлаған ҳәм олардан бас тартқан реҳим табар+.

14Бәрқулла Қудайдан қорққан адам қандай бахытлы!

Жүрегин қатал қылған апатқа ушырар.
15Жарлы халыққа бийлик еткен залым басшы,
Ақырған арысланға яки аш айыўға уқсар+.
16Ақылсыз ҳүкимдар халқын езер,
Ҳарам пайданы жек көргенниң өмири узақ болар.
17Қан төгип адам өлтирген,
Гөрге киргенше, қашып жүрер,
Оған ҳеш ким жәрдем бермесин!+
18Минсиз жүрген қәўипсизликте болар,
Надурыс жолдан жүрген тосаттан қулар+.
19Жерине тәрбия бергенниң тамағы тоқ болар,
Бос арзыў-қыялға берилген жоқшылыққа тояр+.
20Садық адам жарылқаўға бай болар,
Байыўға асыққан жазасыз қалмас+.
21Адамларды алалаў жақсы емес,

Гейбир адам бир тислем нан ушын наҳақлық қылар+.

22Иши тар адам байыўға асығар,
Жоқшылыққа ушырайтуғынын ойламайды да+.
23Адамды әдил әшкаралаған,

Ақырында, жағымпазға қарағанда үлкен ҳүрметке ерисер+.

24«Гүна емес», – деп ата-анасынан урлайтуғын –

Геллекесерлердиң шериги+.

25Ашкөз жәнжел шығарар,

Жаратқан Ийеге үмит артқан тоқ жасар+.

26Өзине исенген – ақылсыз,

Даналық пенен жүрген қәўипсизликте болар.

27Жарлыға берген кем болмас,

Ал оннан көз жумған көп ғарғысқа қалар+.

28Залымлар лаўазымға көтерилсе, журт бас саўғалар,

Олар қуласа, әдиллер көбейер+.

29

29^1Жийи ескертиўди тыңламай қасарысқан адам,

Күтилмегенде, шыпасыз өлип кетер+.

2Әдиллер бийлик етсе, халық қуўанар,

Залымлар бийлик етсе, халық дад салар+.

3Даналықты сүйген әкесине қуўаныш келтирер,

Бузықлар менен дос болған байлығын шашар+.

4Патша әдалатлық пенен елди беккемлер,

Пара алған оны қулатар.

5Жақынына жағымпазланған,

Оның аяғы астына аў қурған болар+.

6Залымның гүнасы өзине дузақ болар,

Әдил шадланып бақырар ҳәм қуўанар+.

7Әдил жарлылардың ҳуқықын қорғар,

Залымның буған билими жетпес+.

8Сурбетлер қаланы көтерилиске түрткилер,

Даналар ашыў-ызаны басар+.

9Дана адам ақмақ пенен қазыханада даўласса,

Ақмақ ашыўланар, күлер, ҳеш маза бермес.

10Қанхор адамлар минсизди жек көрер,

Ҳақ адамлар оның өмирине ғамхорлық етер+.

11Ақмақ бар ашыўын төгер,

Дана өзин өзи бийлер+.

12Егер ҳүкимдар жалған сөзге қулақ салса,

Оның барлық ҳәмелдарлары жаўызға айланар.

13Жарлы менен езиўшиге ортақ нәрсе мынаў:

Екеўиниң де көзине Жаратқан Ийе нур берген+.

14Патша жарлыларға әдалатлы ҳүким шығарса,

Оның тахты ҳәрдайым беккем болар+.

15Таяқ ҳәм ескертиў даналық берер,

Қараўсыз қалған бала анасын уятқа қалдырар+.

16Залымлар көбейсе, нызамсызлық көбейер,

Әдиллер болса, олардың қулағанын көрер+.

17Балаңды тәрбияла, ол саған рәҳәт берер,

Жаныңды қуўанышқа бөлер+.

18Көктен аян болмаса, халық жүўенсиз болар,

Нызамға әмел қылған бахытлы болар+.

19Қулды тек сөз бенен тәрбиялап болмас,

Ол түсинеди, бирақ қулақ салмас.

20Ойланбай сөйлейтуғын адамды көрдиң бе?

Сондай адамға қарағанда, ақмақтан көбирек үмит бар+.

21Қул балалығынан еркелетип өсирилсе,
Ақырында басыңа бәле болар.
22Ашыўлы адам жәнжел шығарар,
Қызба адам көп гүна қылар+.
23Менменлик адамды жер қылар,
Кишипейил ҳүрметке ийе болар+.
24Урыға шерик болған өз жанын жаман көрер,

Ғарғысқа қалса да, билгенин айтыўға батылы жетпес+.

25Адамнан қорқыў дузаққа түсирер,

Жаратқан Ийеге үмит артқан қәўипсиз болар+.

26Көплер ҳүкимдардың көзине түсиўди қәлер,

Бирақ әдалат Жаратқан Ийеден берилер+.

27Әдиллер ушын наҳақлар жеркенишли,

Залымлар ушын ҳақ жүргенлер жеркенишли.

30

Агурдың сөзлери

30^1Мыналар Яке улы Агурдың Итиелге, Итиел менен Ухалға айтқан ҳикметли сөзлери:

2Ырасында да, мен адамлар арасындағы ең наданы екенмен,

Адамға тән ақыл да жоқ менде.

3Даналықты үйренген де емеспен,

Мухаддес Қудайды танымайман да.

4Ким бир рет болса да, көклерге көтерилген ямаса төмен түскен?

Ким алақанына самалды жыйнап алған?

Ким суўды кийимине орап алған?

Ким жердиң шегин орнатқан?

Оның аты ким? Улының аты ким?

Билсең, маған айт!+

5Қудайдың ҳәр бир сөзи ҳақ,

Ол Өзин паналайтуғынлардың қалқаны+.

6Оның сөзлерине ҳеш нәрсе қоспа,

Қоссаң, Ол сени әшкаралар, өтирикши болып қаларсаң+.

7Қудай, мен Сеннен еки нәрсе сорайман,
Өлмесимнен бурын соларды берши:
8Мылжың сөзди ҳәм өтирикти меннен аўлақ қыл,
Жарлылық та, байлық та бермеши маған,
Тек бере гөр күнделикли нанымды+.
9Тойынып кетип, Сеннен бас тартып:
«Жаратқан Ийе деген ким өзи?» – деп айтпайын,
Жарлыланып қалып урлық ислеп,
Сениң атыңа дақ түсирип жүрмейин+.

10Хызметкерин хожайынына жаманлама,
Болмаса, ол сени ғарғап, жазасын тартарсаң+.
11Сондай әўлад бар, әкесин ғарғар,
Анасына да алғыс айтпас+.
12Сондай әўлад бар, өзин таза санар,
Ҳәтте, қусығынан тазармаған болса да+.
13Сондай әўлад бар, тәкаббирленип бағар,
Ҳәммениң үстинен қарар+.
14Жарлыларды жер бетинен,
Мүтәжлерди адамлар арасынан жалмап жутатуғын,

Тислери қылыш, азыўлары пышақтай адамлар бар+.

15Сүликтиң еки қызы бар. «Бер, бер», – деп бақырар олар.

Ҳеш қашан тоймайтуғын үш нәрсе,
«Жетерли» демейтуғын төрт нәрсе бар:
16Өлилер мәканы, нәсилсиз қурсақ,

Суўға қанбайтуғын топырақ пенен өрт ҳеш қашан «жетерли» демес.

17Әкени мазақлайтуғын,
Анаға бойсыныўдан бас тартатуғын көзди,
Ойпатлықтағы ғарғалар шоқыйды,
Қара қустың палапанлары жейди+.

18Мениң ақылым жетпейтуғын үш нәрсе,
Мен түсинбейтуғын төрт нәрсе бар:+
19Аспандағы бүркиттиң жолы,
Тас үстиндеги жыланның жолы,
Теңиз ортасындағы кемениң жолы,
Еркектиң қызға баратуғын жолы.
20Бузық ҳаялдың жолы да сондай.
Ол жеп болып, аўзын сүртип,
«Ҳеш жаманлық ислемедим», – дер.

21Жер үш нәрседен ләрзеге келер,
Төртеўин ол көтере алмас:
22Қул патша болғанда,
Ақмақ асқа тойғанда,+
23Жағымсыз қыз турмысқа шыққанда,
Шоры ханымының орнын алғанда.

24Жер бетинде төрт кишкене нәрсе бар,

Бирақ олар даналардың данасы:

25Қумырысқа күшсиз жанзат,

Бирақ қыс азығын жазда таярлар+.

26Даман[*] ҳәлсиз жанзат,

Бирақ өз инин жартасқа салар.

27Шегирткеде патша жоқ,

Бирақ ҳәммеси сап тартып жүрис қылар+.

28Кесирткени қол менен услаўға болар,

Бирақ ол патша сарайында да бола алар.

29Қәдеми саўлатлы үш нәрсе,
Жүриси айбатлы төрт нәрсе бар:
30Ҳайўанлардың ең күшлиси арыслан,
Ҳеш нәрседен қаймықпас.
31Мәкийенлер алдындағы қораз,
Сүриў алдындағы теке,
Ордасының басындағы патша.

32Егер менменлик етип ақмақлық қылған,
Ямаса жаманлық ойлаған болсаң,
Аўзыңды қолың менен жап+.
33Сүтти гүбиге писсе май шығар,
Мурынға урса қан шығар,
Сол сыяқлы, ашыўды қозғаса жәнжел шығар.

31

Лемуелдиң айтқанлары

31^1Патша Лемуелдиң ҳикметли сөзлери, анасының оған үйреткенлери:

2Балам, қурсағымнан шыққан балам!

Балам, ўәде берип, тилеп алғаным!

3Күшиңди ҳаялларға жумсама,

Патшаларды набыт қылатуғынларға жаслығыңды сарп қылма+.

4Лемуел, патшаларға шарап ишиў жараспас,

Ҳүкимдарларға өткир ишимликти аңсаў жараспас+.

5Ишкенде, олар нызамды умытар,

Езилгенлерден ҳуқықын тартып алар.

6Өткир ишимликти өлип баратырғанға,

Шарапты руўхы қыйналғанға бер+.

7Ол ишип, жарлылығын умытсын,

Қайғы-ҳәсиретин енди еске алмасын.

8Аўзыңды өз ҳуқықын қорғай алмайтуғынлар ушын,

Езилгенлерди қорғаў ушын аш+.

9Аўзыңды әдил ҳүким шығарыў ушын,

Жарлы ҳәм мүтәждиң исин қорғаў ушын аш+.

Уқыплы ҳаял

10Жақсы ҳаялды ким таба алар?

Ол қымбатбаҳа таслардан да қымбат+.

11Күйеўи оған шын жүректен исенер,

Ҳеш нәрседен мүтәжлик көрмес.

12Ол күйеўине жаманлық емес,

Бир өмир жақсылық қылар.

13Ол жүн ҳәм зығыр табар,

Рәҳәтленип, өз қоллары менен ислер.

14Ол саўдагердиң кемесине уқсар,

Нанын узақтан алып келер.

15Ол таң атпай турып,

Хожалығы ушын аўқат таярлар,

Шорыларына да тапсырма берер+.

16Атызды көзден кеширип, сатып алар,

Еңбегиниң түсиминен жүзим отырғызар.

17Белин беккем буўып,

Қолларына күшин жыйнар.

18Ол исиниң пайдалы екенин билер,

Шырасы түнде де өшпес.

19Қолларын шарыққа қояр,

Бармақлары менен уршық ийирер.

20Жарлыларға қолын созар,

Мүтәжлерге қол берер+.

21Үй-ишин ойлап, қардан қорқпас,

Үйиндегилер қырмызы кийим кийген.

22Ол өзи ушын төсек тигер,

Кийимлери шым қызыл ҳасыл зығырдан.

23Күйеўиниң атағы кең жайылып,

Ел ақсақаллары менен кеңес қурар.

24Ҳаял зығырдан кийим тигип сатар,

Саўдагерлерди қайыс пенен тәмийинлер.

25Күш ҳәм абырай оның кийими,

Шад болып бағады ертеңги күнге.

26Ол даналық пенен сөйлер,

Меҳир менен нәсият қылар.

27Хожалық ислерин бақлап барар,

Мийнетсиз нан жемес.

28Балалары турып, рахмет айтар,

Күйеўи де былай деп оны мақтар:

29«Жақсы ҳаяллар көп,

Бирақ сен ҳәммесинен артықсаң».

30Сүйкимлилик алдамшы, сулыўлық өткинши,

Бирақ Жаратқан Ийеден қорқатуғын ҳаял мақтаўға ылайық.

31Оған мийнетине жараса сый бериңлер,

Ислери қала дәрўазасы алдындағы кеңесте тәрийипленсин!+

* 30:26 Даман – сурокқа уқсайтуғын ҳайўан.

+ 1:1 3Пат 4:31, Ҳкм 10:1, Ҳкм 25:1, Ўаз 12:9
+ 1:3 Ҳкм 2:9
+ 1:4 Ҳкм 8:5

+ 1:7 Аюп 28:28, Заб 110:10, Ҳкм 8:13, Ҳкм 9:10, Ҳкм 16:6

+ 1:8 Ҳкм 6:20
+ 1:9 Ҳкм 4:9
+ 1:10 Нзм 13:8, Ҳкм 16:29
+ 1:11 Заб 9:30, Заб 63:5, Ерм 5:26
+ 1:12 Сан 16:32-33, Заб 123:3, Заб 27:1
+ 1:15 Заб 1:1, Ҳкм 4:14, Ҳкм 24:1
+ 1:16 Ҳкм 6:18, Ийш 59:7, Рим 3:15
+ 1:19 Ҳкм 15:27
+ 1:20 Ҳкм 8:1, Ҳкм 9:3
+ 1:22 Ҳкм 8:5, Заб 1:1, Ҳкм 21:24
+ 1:24 Ийш 65:12, Ийш 66:4, Ерм 7:13
+ 1:25 Заб 106:11
+ 1:26 Заб 2:4

+ 1:28 1Пат 8:18, Аюп 27:8-9, Ийш 1:15, Ерм 11:11, Езк 8:18, Мих 3:4

+ 1:31 Ерм 6:19
+ 2:1 Ҳкм 1:8
+ 2:4 Ҳкм 3:14
+ 2:5 Ҳкм 1:7
+ 2:6 3Пат 3:9-12, Яқп 1:5
+ 2:7 Ҳкм 30:5
+ 2:8 1Пат 2:9, Заб 90:11
+ 2:9 Ҳкм 1:3
+ 2:14 Ҳкм 10:23, Ҳкм 15:21, Ерм 11:15
+ 2:15 Заб 124:5, Ҳкм 14:2
+ 2:16 Ҳкм 6:24, Ҳкм 7:5, Ҳкм 23:27
+ 2:18 Ҳкм 5:5, Ҳкм 7:27
+ 2:21 Заб 36:11, Мат 5:5
+ 2:22 Ҳкм 10:30
+ 3:1 Ҳкм 1:8
+ 3:2 Ҳкм 3:16, Ҳкм 4:10, Ҳкм 9:11, Ҳкм 10:27
+ 3:3 Ҳкм 6:21, Ҳкм 7:3
+ 3:5 Заб 36:5
+ 3:6 Ҳкм 11:5
+ 3:7 Ҳкм 12:15, Ерм 9:23, Аюп 28:28
+ 3:9 Шығ 23:19, Шығ 34:26, Нзм 26:2
+ 3:10 Нзм 28:8, Мал 3:10
+ 3:11 Заб 93:12, Аюп 5:17

+ 3:12 Нзм 8:5, 1Кор 11:32, Евр 12:6, Аян 3:19

+ 3:14 Аюп 28:15, Ҳкм 8:19, Ҳкм 16:16

+ 3:15 Аюп 28:18, Ҳкм 8:11

+ 3:16 Ҳкм 3:2, Ҳкм 4:10, Ҳкм 9:11, Ҳкм 10:27, Ҳкм 8:18, Ҳкм 22:4

+ 3:18 Жар 2:9, Жар 3:22, Ҳкм 11:30, Ҳкм 13:12, Ҳкм 15:4

+ 3:19 Заб 103:24, Ҳкм 8:27, Ерм 10:12, Заб 135:5

+ 3:20 Жар 7:11, Аюп 36:27
+ 3:23 Ҳкм 10:9, Заб 90:12, Ҳкм 4:12
+ 3:24 Аюп 11:19
+ 3:25 Заб 90:5
+ 3:27 Гал 6:10
+ 3:28 Леб 19:13, Нзм 24:14-15

+ 3:31 Заб 36:1, Ҳкм 23:17, Ҳкм 24:1, Ҳкм 24:19

+ 3:33 Зхр 5:4, Мал 2:2, Аюп 8:6, Ҳкм 14:11
+ 3:34 Заб 1:1, Яқп 4:6, 1Пет 5:5
+ 4:1 Ҳкм 1:8
+ 4:4 1Жлн 28:9, Леб 18:5, Ийш 55:3
+ 4:8 1Пат 2:30
+ 4:9 Ҳкм 1:9
+ 4:10 Ҳкм 3:2, Ҳкм 3:16, Ҳкм 9:11, Ҳкм 10:27
+ 4:12 Ҳкм 3:23
+ 4:13 Ҳкм 3:18
+ 4:14 Заб 1:1, Ҳкм 1:15
+ 4:16 Заб 35:5, Мих 2:1

+ 4:18 Аюп 11:17, Аюп 22:28, Заб 96:11, Ийш 60:3, Дан 12:3, Мат 13:43

+ 4:19 1Пат 2:9, Ерм 23:12, Юхн 12:35
+ 4:22 Ҳкм 14:30
+ 4:24 Ҳкм 6:12
+ 4:26 Евр 12:13
+ 4:27 Нзм 5:32, Нзм 28:14
+ 5:1 Ҳкм 4:20
+ 5:2 Мал 2:7
+ 5:3 Ҳкм 2:16, Заб 54:22
+ 5:4 Ўаз 7:26
+ 5:5 Ҳкм 2:18, Ҳкм 7:27
+ 5:15 Қсқ 4:15
+ 5:18 Нзм 24:5

+ 5:21 2Жлн 16:9, Заб 138:3, Заб 118:168, Ерм 16:17, Ерм 32:19

+ 6:1 Аюп 17:3
+ 6:5 Заб 90:3
+ 6:6 Ҳкм 10:26, Ҳкм 18:9
+ 6:8 Ҳкм 30:25
+ 6:9 Ҳкм 19:15
+ 6:11 Ҳкм 13:4, Ҳкм 24:33-34, Ўаз 4:5
+ 6:12 Ҳкм 16:27
+ 6:13 Ҳкм 10:19
+ 6:15 Ийш 30:13
+ 6:16 Аюп 5:19, Ҳкм 30:18

+ 6:17 Заб 100:5, Ҳкм 16:5, Ҳкм 21:4, Ҳкм 12:22, Ҳкм 17:7, Заб 119:2, Нзм 19:10

+ 6:18 Жар 6:5, Ҳкм 15:26, Ҳкм 1:16, Ийш 59:7, Рим 3:15

+ 6:19 Шығ 20:16, Заб 26:12
+ 6:20 Ҳкм 1:8
+ 6:21 Ҳкм 3:3
+ 6:23 Заб 118:105, Ҳкм 10:17
+ 6:24 Ҳкм 2:16
+ 6:25 Мат 5:28
+ 6:31 Шығ 22:4
+ 6:32 Шығ 20:14
+ 6:34 Ҳкм 27:4, Қсқ 8:6
+ 7:1 Ҳкм 2:1
+ 7:2 Леб 18:5, Ҳкм 4:4
+ 7:3 Ҳкм 3:3
+ 7:5 Ҳкм 2:16
+ 7:7 Ҳкм 1:4
+ 7:9 Аюп 24:15
+ 7:10 Жар 38:14-15
+ 7:12 Ҳкм 23:28
+ 7:17 Заб 44:9
+ 7:21 Ҳкм 5:3, Ҳкм 6:24
+ 7:22 Ўаз 9:12
+ 7:27 Ҳкм 2:18, Ҳкм 5:5
+ 8:1 Ҳкм 1:20-21, Ҳкм 9:3
+ 8:5 Ҳкм 1:4, Ҳкм 1:22
+ 8:10 Заб 18:11, Заб 118:127, Ҳкм 3:14
+ 8:11 Ҳкм 3:15

+ 8:13 Ҳкм 1:7, Ҳкм 9:10, Ҳкм 16:6, Заб 96:10, Ҳкм 4:24, Ҳкм 6:17

+ 8:14 Ўаз 7:19
+ 8:17 Заб 90:14, Юхн 14:21, Мат 7:8
+ 8:18 Ҳкм 3:16, Ҳкм 22:4
+ 8:19 Ҳкм 3:14, Ҳкм 16:16
+ 8:22 Аюп 28:27, Аян 3:14
+ 8:25 Аюп 15:7, Заб 89:3
+ 8:27 Ҳкм 3:19
+ 8:28 Жар 1:6

+ 8:29 Жар 1:9, Жар 1:10, Аюп 26:10, 1Пат 2:8, Заб 23:2, Заб 101:26, Заб 103:5

+ 8:32 Заб 118:1, Заб 127:1
+ 8:35 Ҳкм 3:18, Ҳкм 4:22, Ҳкм 18:22
+ 9:2 Қсқ 8:2
+ 9:3 Ҳкм 1:20, Ҳкм 8:1
+ 9:5 Юхн 7:37
+ 9:8 Заб 140:5
+ 9:9 Мат 13:12, Мрк 4:25
+ 9:10 Аюп 28:28, Заб 110:10, Ҳкм 1:7
+ 9:11 Ҳкм 3:2, Ҳкм 3:16, Ҳкм 4:10, Ҳкм 10:27
+ 9:13 Ҳкм 7:11
+ 9:17 Ҳкм 5:15, Ҳкм 20:17

+ 10:1 Ҳкм 1:1, Ҳкм 25:1, Ҳкм 15:20, Ҳкм 29:3, Ҳкм 17:21, Ҳкм 17:25

+ 10:2 Ҳкм 11:4, Ҳкм 11:6

+ 10:3 Аюп 4:7, Заб 33:10-11, Заб 36:25, Ҳкм 13:25

+ 10:4 Ҳкм 21:5
+ 10:7 Аюп 18:17, Заб 33:17
+ 10:9 Заб 22:4, Ҳкм 3:23, Ҳкм 28:18
+ 10:10 Ҳкм 6:13

+ 10:11 Заб 35:10, Ҳкм 13:14, Ҳкм 14:27, Ҳкм 16:22

+ 10:12 Яқп 5:20, 1Пет 4:8
+ 10:13 Ҳкм 19:29, Ҳкм 26:3
+ 10:14 Ҳкм 18:7
+ 10:15 Ҳкм 18:11
+ 10:16 Ҳкм 11:19
+ 10:17 Ҳкм 6:23
+ 10:19 Мат 12:36, Ҳкм 17:27, Ўаз 5:2
+ 10:21 Ҳош 4:6
+ 10:23 Ҳкм 2:14, Ерм 11:15
+ 10:24 Аюп 3:25, Ийш 66:4, Заб 144:19
+ 10:25 Аюп 21:19, Мат 7:27, Ҳкм 12:3
+ 10:26 Ҳкм 6:6

+ 10:27 Ҳкм 3:2, Ҳкм 3:16, Ҳкм 4:10, Ҳкм 9:11, Заб 54:24

+ 10:28 Аюп 8:13, Ҳкм 11:7
+ 10:30 Ҳкм 2:21-22
+ 10:31 Заб 36:30, Ҳкм 15:28

+ 11:1 Леб 19:36, Нзм 25:13, Ҳкм 16:11, Ҳкм 20:10, Ҳкм 20:23, Езк 45:10

+ 11:2 Ҳкм 16:18, Ҳкм 18:12, Ҳкм 29:23

+ 11:3 Ҳкм 13:6

+ 11:4 Аюп 36:19, Езк 7:19, Сеф 1:18, Ҳкм 10:2

+ 11:5 Ҳкм 3:6, Эст 7:9, Заб 7:16, Дан 6:24
+ 11:6 Ҳкм 13:6
+ 11:7 Аюп 8:13, Ҳкм 10:28
+ 11:8 Ҳкм 21:18
+ 11:10 Эст 8:15, Ҳкм 29:2
+ 11:11 Ҳкм 29:8
+ 11:13 Ҳкм 20:19
+ 11:14 Ҳкм 15:22, Ҳкм 20:18, Ҳкм 24:6
+ 11:18 Ҳош 10:12, Гал 6:8
+ 11:19 Ҳкм 10:16
+ 11:20 Заб 118:1
+ 11:21 Ҳкм 16:5, Заб 111:2
+ 11:24 Ҳкм 13:7, 2Кор 9:6
+ 11:25 Заб 111:9
+ 11:26 Жар 42:6

+ 11:27 Эст 7:9, Заб 7:16, Ҳкм 26:27, Дан 6:24

+ 11:28 Заб 48:7, Заб 91:13

+ 11:30 Жар 2:9, Жар 3:22, Ҳкм 3:18, Ҳкм 13:12, Ҳкм 15:4

+ 11:31 1Пет 4:18
+ 12:1 Ҳкм 15:10
+ 12:3 Ҳкм 10:25

+ 12:4 Рут 3:11, Ҳкм 18:22, Ҳкм 31:10, Ҳкм 14:30

+ 12:5 Мат 12:35
+ 12:6 Заб 9:30, Заб 63:5, Ерм 5:26, Ҳкм 14:3
+ 12:10 Нзм 25:4
+ 12:11 Ҳкм 28:19
+ 12:13 Заб 58:13, Ҳкм 18:7, Ҳкм 21:23

+ 12:14 Ҳкм 13:2, Ҳкм 18:20, Ийш 3:10, Ерм 22:15

+ 12:15 Ҳкм 3:7
+ 12:16 Ҳкм 29:11
+ 12:17 Ҳкм 14:5
+ 12:18 Заб 56:5, Ҳкм 4:22
+ 12:19 Ҳкм 19:9
+ 12:21 Заб 90:10
+ 12:22 Ҳкм 6:17
+ 12:23 Ҳкм 13:16
+ 13:1 Ҳкм 1:22, Заб 1:1
+ 13:2 Ҳкм 12:14, Ҳкм 18:20
+ 13:3 Ҳкм 12:13, Ҳкм 21:23
+ 13:4 Ҳкм 6:9-11, Ҳкм 21:25
+ 13:6 Ҳкм 11:6, Ҳкм 11:3, Ҳкм 19:3
+ 13:7 Ҳкм 11:24
+ 13:9 Аюп 18:5-6, Аюп 21:17
+ 13:10 Ҳкм 28:25

+ 13:12 Жар 2:9, Жар 3:22, Ҳкм 3:18, Ҳкм 11:30, Ҳкм 15:4

+ 13:14 Заб 35:10, Ҳкм 10:11
+ 13:16 Ўаз 10:3
+ 13:17 Ҳкм 25:13
+ 13:18 Ҳкм 15:31-32, Ўаз 7:5
+ 13:22 Аюп 27:16, Ҳкм 28:8

+ 13:24 Ҳкм 19:18, Ҳкм 22:15, Ҳкм 23:13, Ҳкм 29:17

+ 13:25 Ҳкм 10:3
+ 14:2 Ҳкм 2:15
+ 14:3 Ҳкм 12:6
+ 14:5 Шығ 23:1, Ҳкм 12:17
+ 14:6 Ҳкм 15:14
+ 14:11 Ҳкм 3:33
+ 14:12 Ҳкм 16:25
+ 14:13 Ўаз 2:2, Лук 6:25
+ 14:19 Жар 42:6, 1Пат 2:36
+ 14:20 Ҳкм 19:7, Ҳкм 19:4
+ 14:21 Заб 40:2, Ҳкм 29:7
+ 14:23 Ҳкм 21:5
+ 14:27 Заб 35:10, Ҳкм 10:11, Ҳкм 13:14

+ 14:29 Ҳкм 15:18, Ҳкм 16:32, Ҳкм 19:11, Ўаз 7:8-9

+ 14:30 Ҳкм 4:22, Ҳкм 12:4
+ 14:31 Ҳкм 17:5
+ 15:1 Бий 8:1-3, 3Пат 12:13-17
+ 15:2 Ўаз 10:13-14
+ 15:3 2Жлн 16:9, Аюп 31:4, Зхр 4:10

+ 15:4 Жар 2:9, Жар 3:22, Ҳкм 3:18, Ҳкм 11:30, Ҳкм 13:12

+ 15:8 Ҳкм 21:27, Ҳкм 28:9, Ийш 1:11, Ийш 66:3, Ерм 6:20, Ўаз 4:17

+ 15:10 Ҳкм 12:1

+ 15:11 Ҳкм 27:20, Аюп 26:6, 1Жлн 28:9, 2Жлн 6:30, Заб 43:20, Елш 1:24

+ 15:12 Амо 5:10
+ 15:13 Ҳкм 17:22, Нхм 2:2, Ҳкм 18:14
+ 15:14 Ҳкм 14:6
+ 15:16 Ҳкм 16:8, Ўаз 4:6
+ 15:17 Ҳкм 17:1
+ 15:18 Ҳкм 28:25, Ҳкм 29:22, Ҳкм 14:29
+ 15:19 Ҳкм 19:24, Ҳкм 22:5, Ҳкм 22:13
+ 15:20 Ҳкм 10:1, Ҳкм 29:3
+ 15:21 Ҳкм 2:14, Ҳкм 10:23, Ерм 11:15
+ 15:22 Ҳкм 11:14, Ҳкм 20:18, Ҳкм 24:6
+ 15:23 Ҳкм 25:11
+ 15:24 Кол 3:1-2
+ 15:25 Заб 67:6
+ 15:26 Ҳкм 6:18, Ҳкм 16:24

+ 15:27 Ҳкм 1:19, Ҳкм 23:4, 1Тим 6:9, Ҳкм 17:23

+ 15:28 Заб 36:30, Ҳкм 10:31
+ 15:29 Заб 17:42, Заб 33:16
+ 15:30 Ҳкм 25:25
+ 15:32 Ҳкм 13:18, Ўаз 7:5
+ 15:33 Ҳкм 18:12, Ҳкм 29:23

+ 16:1 Ҳкм 16:9, Ҳкм 19:21, Мат 10:19, Лук 12:12

+ 16:2 Ҳкм 21:2, Ҳкм 24:12
+ 16:3 Заб 36:5
+ 16:4 Аюп 21:30, Рим 9:22
+ 16:5 Ҳкм 6:17, Ҳкм 11:21, Ҳкм 28:20
+ 16:6 Дан 4:24
+ 16:7 Жар 26:28
+ 16:8 Заб 36:16, Ҳкм 15:16
+ 16:9 Ҳкм 16:1, Ҳкм 19:21, Ҳкм 20:24
+ 16:10 3Пат 3:28

+ 16:11 Леб 19:36, Нзм 25:13, Ҳкм 11:1, Ҳкм 20:10, Ҳкм 20:23, Езк 45:10

+ 16:12 2Пат 23:3, Ҳкм 25:5, Ҳкм 29:14
+ 16:13 Ҳкм 22:11
+ 16:14 Ҳкм 19:12, Ҳкм 20:2
+ 16:15 Заб 71:6
+ 16:16 Ҳкм 3:14, Ҳкм 8:19
+ 16:18 Ҳкм 11:2, Ҳкм 18:12, Ҳкм 29:23
+ 16:20 Ҳкм 19:8, Заб 83:13

+ 16:22 Заб 35:10, Ҳкм 10:11, Ҳкм 13:14, Ҳкм 14:27

+ 16:24 Ҳкм 15:26
+ 16:25 Ҳкм 14:12
+ 16:26 Ўаз 6:7
+ 16:27 Ҳкм 6:12, Яқп 3:6
+ 16:28 Ҳкм 26:20
+ 16:29 Ҳкм 1:10
+ 16:31 Ҳкм 20:29
+ 16:32 Ҳкм 14:29
+ 16:33 Елш 1:26
+ 17:1 Ҳкм 15:17
+ 17:2 Ҳкм 19:26

+ 17:3 Ҳкм 27:21, 1Жлн 28:9, 1Жлн 29:17, Заб 25:2, Ерм 17:10

+ 17:5 Ҳкм 14:31, Аюп 19:29, Ҳкм 24:18
+ 17:6 Заб 127:6
+ 17:7 Ҳкм 6:17
+ 17:8 Нзм 16:19, Ҳкм 18:16, Ҳкм 21:14
+ 17:12 2Пат 17:8, Ҳош 13:8
+ 17:13 Заб 34:12, Ерм 18:20
+ 17:14 Ҳкм 20:3, Ҳкм 25:8, 1Сал 4:11

+ 17:15 Шығ 23:7, Ҳкм 24:24, Ийш 5:23, Заб 93:21

+ 17:17 Ҳкм 18:24, Ҳкм 27:10
+ 17:19 Ҳкм 29:23
+ 17:21 Ҳкм 10:1, Ҳкм 19:13
+ 17:22 Ҳкм 15:13
+ 17:23 Ҳкм 15:27, Мих 7:3
+ 17:25 Ҳкм 10:1
+ 17:27 Ҳкм 10:19, Ўаз 5:2
+ 17:28 Аюп 13:5
+ 18:4 Ҳкм 20:5
+ 18:5 Ҳкм 24:24, Нзм 1:17
+ 18:6 Ҳкм 10:13, Ҳкм 19:29, Ҳкм 26:3

+ 18:7 Ҳкм 10:14, Заб 63:8, Ҳкм 12:13, Ўаз 10:12

+ 18:8 Ҳкм 26:22
+ 18:10 Шығ 34:5-7, Заб 19:2, Заб 60:4
+ 18:11 Ҳкм 10:15

+ 18:12 Ҳкм 11:2, Ҳкм 16:18, Ҳкм 15:33, Ҳкм 29:23

+ 18:14 Ҳкм 15:13
+ 18:16 Ҳкм 17:8
+ 18:20 Ҳкм 12:14, Ҳкм 13:2
+ 18:22 Ҳкм 12:4, Ҳкм 19:14, Ҳкм 8:35
+ 18:24 Ҳкм 17:17
+ 19:1 Ҳкм 28:6
+ 19:2 Ҳкм 21:5, Ҳкм 28:20
+ 19:3 Ҳкм 13:6
+ 19:4 Ҳкм 14:20

+ 19:5 Шығ 20:16, Нзм 19:19, Ҳкм 21:28, Ҳкм 24:28, Ҳкм 25:18

+ 19:6 Ҳкм 29:26
+ 19:7 Ҳкм 14:20
+ 19:8 Ҳкм 16:20
+ 19:9 Шығ 20:16
+ 19:10 Ҳкм 26:1, Ўаз 10:7
+ 19:11 Ҳкм 14:29
+ 19:12 Ҳкм 16:14, Ҳкм 20:2, Ҳкм 28:15
+ 19:13 Ҳкм 17:21, Ҳкм 21:9, Ҳкм 27:15
+ 19:14 Ҳкм 12:4, Ҳкм 18:22
+ 19:15 Ҳкм 6:9, Ҳкм 20:4, Ҳкм 20:13
+ 19:16 Ҳкм 13:13

+ 19:17 Нзм 15:7-8, Ҳкм 22:9, Ҳкм 28:27, Ўаз 11:1, Мат 5:7

+ 19:18 Ҳкм 13:24

+ 19:21 Аюп 23:13, Ҳкм 16:1, Ҳкм 16:9, Ийш 14:27

+ 19:23 Ҳкм 10:16, Ҳкм 11:19
+ 19:24 Ҳкм 15:19, Ҳкм 22:13, Ҳкм 26:15
+ 19:25 Ҳкм 21:11
+ 19:26 Шығ 20:12
+ 19:28 Аюп 15:16
+ 19:29 Ҳкм 10:13, Ҳкм 18:6, Ҳкм 26:3

+ 20:1 Жар 9:21, Ҳкм 23:29-32, Ҳкм 31:4, Эфс 5:18

+ 20:2 Ҳкм 16:14, Ҳкм 19:12
+ 20:4 Ҳкм 19:15
+ 20:5 Ҳкм 18:4

+ 20:9 3Пат 8:46, 2Жлн 6:36, Ўаз 7:20, Яқп 1:21, 1Юхн 1:8-10, Рим 3:23

+ 20:10 Леб 19:36, Нзм 25:13, Ҳкм 11:1, Ҳкм 16:11, Ҳкм 20:23, Езк 45:10

+ 20:12 Шығ 4:11, Заб 93:9
+ 20:13 Ҳкм 19:15
+ 20:16 Ҳкм 22:26-27, Ҳкм 27:13
+ 20:17 Ҳкм 9:17
+ 20:18 Ҳкм 11:14, Ҳкм 15:22, Ҳкм 24:6
+ 20:19 Ҳкм 11:13
+ 20:20 Шығ 21:17, Ҳкм 30:11, Ҳкм 30:17
+ 20:21 Ҳкм 13:11

+ 20:22 Леб 19:18, Ҳкм 24:29, Рим 12:19, Заб 26:14

+ 20:23 Леб 19:36, Нзм 25:13, Ҳкм 11:1, Ҳкм 16:11, Ҳкм 20:10, Езк 45:10

+ 20:24 Ҳкм 16:1, Ҳкм 16:9, Ҳкм 19:21
+ 20:25 Ўаз 5:4
+ 20:27 1Кор 2:11
+ 20:29 Леб 19:32, Ҳкм 16:31
+ 21:1 Эзр 6:22
+ 21:2 Ҳкм 16:2, Ҳкм 24:12, Лук 16:15
+ 21:3 1Пат 15:22, Мих 6:6-8
+ 21:4 Ҳкм 6:17
+ 21:5 Ҳкм 14:23, Ҳкм 10:4
+ 21:6 Ҳкм 20:21

+ 21:9 Ҳкм 19:13, Ҳкм 21:9, Ҳкм 25:24, Ҳкм 27:15

+ 21:11 Ҳкм 19:25
+ 21:13 1Юхн 3:17
+ 21:14 Ҳкм 17:8
+ 21:16 Заб 48:14-15
+ 21:18 Ҳкм 11:8
+ 21:19 Ҳкм 19:13, Ҳкм 25:24, Ҳкм 27:15
+ 21:22 Ўаз 7:19, Ўаз 9:16, Ўаз 9:18
+ 21:23 Ҳкм 12:13, Ҳкм 13:3
+ 21:24 Заб 1:1, Ҳкм 1:22
+ 21:25 Ҳкм 13:4
+ 21:26 Нзм 15:7-8, Мат 5:42
+ 21:27 Ҳкм 15:8, Ийш 66:3
+ 21:28 Шығ 20:16, Ҳкм 19:5
+ 21:30 Ийш 44:25, 1Кор 1:20, 1Кор 3:19
+ 21:31 Заб 19:7-8, Заб 32:17, Ийш 31:1
+ 22:1 Ўаз 7:1
+ 22:2 Аюп 31:15, Ҳкм 29:13
+ 22:3 Ҳкм 27:12
+ 22:4 Ҳкм 3:16, Ҳкм 8:18
+ 22:5 Ҳкм 15:19
+ 22:6 Эфс 6:4
+ 22:8 Аюп 4:8, Гал 6:7
+ 22:9 Ҳкм 19:17
+ 22:10 Ҳкм 26:20
+ 22:11 Ҳкм 16:13
+ 22:13 Ҳкм 15:19, Ҳкм 19:24, Ҳкм 26:13
+ 22:14 Ҳкм 2:16, Ҳкм 23:27, Ўаз 7:26
+ 22:15 Ҳкм 13:24
+ 22:16 Ҳкм 28:22
+ 22:17 Ҳкм 5:1, Ҳкм 24:23
+ 22:22 Шығ 23:6, Зхр 7:10
+ 22:23 Ҳкм 23:11
+ 22:27 Ҳкм 20:16
+ 22:28 Нзм 19:14, Аюп 24:2, Ҳкм 23:10

+ 23:4 Ҳкм 28:20, Мат 6:19, 1Тим 6:9-10, Евр 13:5

+ 23:5 Ҳкм 27:24, 1Тим 6:17
+ 23:10 Нзм 19:14, Аюп 24:2, Ҳкм 22:28
+ 23:11 Ҳкм 19:25, Ҳкм 22:23
+ 23:13 Ҳкм 13:24, Ҳкм 19:18, Ҳкм 22:15
+ 23:17 Заб 36:1, Ҳкм 3:31, Ҳкм 24:1
+ 23:18 Ҳкм 24:14
+ 23:20 Ҳкм 20:1, Ийш 5:11-12, Эфс 5:18
+ 23:22 Шығ 20:12, Ҳкм 1:8
+ 23:27 Ҳкм 22:14, Ҳкм 2:16, Ўаз 7:26
+ 23:28 Ҳкм 7:12
+ 23:30 Ийш 5:11, Ийш 5:22
+ 23:31 Ҳкм 20:1
+ 23:35 Ийш 56:12

+ 24:1 Заб 1:1, Заб 36:1, Ҳкм 1:15, Ҳкм 3:31, Ҳкм 4:14, Ҳкм 23:17, Ҳкм 24:19

+ 24:2 Заб 9:28
+ 24:4 Лук 16:11
+ 24:5 Ҳкм 21:22
+ 24:6 Ҳкм 11:14, Ҳкм 15:22, Ҳкм 20:18
+ 24:9 Заб 1:1, Ҳкм 3:34, Ҳкм 21:24
+ 24:10 Евр 12:3
+ 24:11 Заб 81:4, Ийш 58:6

+ 24:12 Ҳкм 16:2, Ҳкм 21:2, Аюп 34:11, Заб 61:13, Рим 2:6

+ 24:13 Заб 18:11
+ 24:14 Ҳкм 23:18
+ 24:15 Заб 9:29
+ 24:16 Заб 36:24
+ 24:17 Аюп 31:29, Мих 7:8
+ 24:18 Ҳкм 17:5

+ 24:19 Ерм 12:1, Заб 36:1, Ҳкм 23:17, Ҳкм 24:1

+ 24:20 Аюп 18:5-6, Аюп 21:17, Ҳкм 13:9

+ 24:21 1Пет 2:17

+ 24:23 Леб 19:15, Нзм 1:17, Нзм 16:19, Ҳкм 18:5, Ҳкм 28:21

+ 24:24 Шығ 23:7, Ҳкм 17:15, Ийш 5:23
+ 24:28 Шығ 20:16, Ҳкм 19:5, Ҳкм 25:18
+ 24:29 Ҳкм 20:22
+ 24:34 Ҳкм 6:10-11, Ўаз 4:5
+ 25:1 Ҳкм 1:1, Ҳкм 10:1, 4Пат 18:5-7
+ 25:2 Нзм 29:29
+ 25:5 3Пат 2:44-45, Ҳкм 16:12
+ 25:6 Лук 14:8-11
+ 25:11 Ҳкм 15:23
+ 25:12 Заб 140:5
+ 25:13 Ҳкм 13:17
+ 25:14 Яҳу 1:12
+ 25:16 Ҳкм 27:7

+ 25:18 Шығ 20:16, Ҳкм 12:18, Ҳкм 19:5, Ҳкм 24:28

+ 25:21 4Пат 6:22, 2Жлн 28:15, Мат 5:44
+ 25:22 Заб 139:11, Рим 12:20
+ 25:24 Ҳкм 19:13, Ҳкм 21:9, Ҳкм 21:19
+ 25:25 Ҳкм 15:30
+ 26:1 Ҳкм 17:7, Ҳкм 19:10, Ҳкм 26:8
+ 26:2 Сан 23:8, Нзм 23:5

+ 26:3 Заб 31:9, Заб 31:9, Ҳкм 10:13, Ҳкм 19:29

+ 26:5 Мат 21:24-27
+ 26:8 Ҳкм 26:1
+ 26:11 2Пет 2:22
+ 26:12 Ҳкм 28:11, Ҳкм 29:20
+ 26:13 Ҳкм 22:13
+ 26:15 Ҳкм 15:19, Ҳкм 19:24
+ 26:20 Ҳкм 16:28, Ҳкм 22:10
+ 26:22 Ҳкм 18:8
+ 26:23 Заб 28:3, Ерм 9:8, Мат 23:27
+ 26:25 Ерм 12:6
+ 26:27 Эст 7:9, Заб 7:16, Ўаз 10:8, Дан 6:24
+ 27:1 Лук 12:19-20, Яқп 4:13-14
+ 27:3 Аюп 6:3
+ 27:4 Ҳкм 6:34
+ 27:5 Ҳкм 28:23
+ 27:6 Заб 140:5
+ 27:7 Ҳкм 25:16
+ 27:10 Ҳкм 17:17
+ 27:11 Заб 118:42
+ 27:12 Ҳкм 22:3
+ 27:13 Ҳкм 20:16
+ 27:15 Ҳкм 19:13, Ҳкм 21:9, Ҳкм 25:24
+ 27:18 1Кор 9:7
+ 27:20 Ҳкм 15:11, Хаб 2:5, Ўаз 1:8, Ўаз 4:8
+ 27:21 Ҳкм 17:3
+ 27:24 Ҳкм 23:5, 1Тим 6:17

+ 28:1 Леб 26:17, 4Пат 7:7, Леб 26:8, 1Пат 17:32

+ 28:2 3Пат 16:8-28, 4Пат 15:8-15
+ 28:3 Мат 18:30
+ 28:6 Ҳкм 19:1
+ 28:8 Шығ 22:25, Ҳкм 13:22
+ 28:9 Заб 65:18, Ҳкм 15:8
+ 28:10 Заб 7:16, Ҳкм 26:27
+ 28:11 Ҳкм 26:12

+ 28:12 Ҳкм 11:10, Аюп 24:4, Ҳкм 28:28, Ҳкм 29:2

+ 28:13 Аюп 31:33, 1Юхн 1:9
+ 28:15 Ҳкм 19:12
+ 28:17 Жар 4:12, Жар 9:6
+ 28:18 Ҳкм 10:9
+ 28:19 Ҳкм 12:11
+ 28:20 Ҳкм 19:2, Ҳкм 21:5, Ҳкм 23:4
+ 28:21 Ҳкм 18:5, Ҳкм 24:23, Езк 13:19
+ 28:22 Ҳкм 22:16
+ 28:23 Ҳкм 29:5, Ҳкм 27:5
+ 28:24 Шығ 20:12
+ 28:25 Ҳкм 13:10, Ҳкм 15:18
+ 28:27 Нзм 15:7-8, Ҳкм 19:17
+ 28:28 Ҳкм 28:12
+ 29:1 Ҳкм 1:25, Ҳкм 6:15
+ 29:2 Ҳкм 11:10, Ҳкм 28:12, Ҳкм 28:28

+ 29:3 Ҳкм 10:1, Ҳкм 15:20, Лук 15:13, Лук 15:30

+ 29:5 Ҳкм 28:23
+ 29:6 Заб 9:16
+ 29:7 Заб 40:2
+ 29:8 Ҳкм 11:11
+ 29:10 Жар 4:5, Жар 4:8
+ 29:11 Аюп 5:2, Ҳкм 12:16
+ 29:13 Ҳкм 22:2
+ 29:14 Заб 71:4, Ҳкм 16:12
+ 29:15 Ҳкм 10:1, Ҳкм 17:25
+ 29:16 Заб 36:34, Заб 90:8, Заб 91:12
+ 29:17 Ҳкм 13:24

+ 29:18 1Пат 3:1, Заб 73:9, Амо 8:11, Шығ 32:25

+ 29:20 Ҳкм 26:12

+ 29:22 Ҳкм 15:18

+ 29:23 Ҳкм 11:2, Ҳкм 16:18, Ҳкм 18:12, Ҳкм 15:33, Ҳкм 18:12

+ 29:24 Леб 5:1, Бий 17:2
+ 29:25 Лук 12:4
+ 29:26 Ҳкм 19:6
+ 30:4 Юхн 3:13, Аюп 28:26, Ийш 40:12
+ 30:5 Заб 11:7, Заб 17:31, Заб 3:3, Ҳкм 2:7
+ 30:6 Нзм 4:2, Нзм 12:32, Аян 22:18
+ 30:8 Мат 6:11, 1Тим 6:8

+ 30:9 Нзм 8:12-14, Нзм 31:20, Заб 77:11, Заб 105:21, Ҳош 13:6

+ 30:10 Ўаз 7:21
+ 30:11 Шығ 21:17, Ҳкм 20:20
+ 30:12 Ҳкм 16:2
+ 30:13 Заб 100:5
+ 30:14 Аюп 29:17, Заб 13:4
+ 30:17 Жар 9:22, Ҳкм 20:20
+ 30:18 Ҳкм 6:16
+ 30:22 Ҳкм 19:10
+ 30:25 Ҳкм 6:6-8
+ 30:27 Иол 2:7
+ 30:32 Аюп 21:5, Мих 7:16
+ 31:3 Нзм 17:17, 3Пат 11:1-4, Ҳкм 7:26
+ 31:4 Ҳкм 20:1, Ўаз 10:17, Эфс 5:18
+ 31:6 Заб 103:15
+ 31:8 Аюп 29:12, Аюп 29:15
+ 31:9 Леб 19:15, Нзм 1:16, Нзм 16:18-19
+ 31:10 Рут 3:11, Ҳкм 12:4, Ҳкм 3:15
+ 31:15 Ҳкм 20:13
+ 31:20 Нзм 15:7-8, Ҳкм 22:9
+ 31:31 Ҳкм 11:16

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRK

Қосымша материаллар

Қосымша материаллар

1. Сөзлик

2. Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

3. Сүўретлер

4. Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

5. Израил халқының календары

6. Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

7. Карталар

Сөзлик

Сөзлик

1. А

2. Ә

3. Б

4. Г

5. Д

6. Е

7. Ж

8. З

9. И

10. К

11. Қ

12. Л

13. М

14. О

15. Ө

16. П

17. Р

18. С

19. Т

20. У

21. Ф

22. Х

23. Ҳ

24. Ш

25. Э

26. Я

Адам Улы – «Хош Хабар» китапларында Ийса Масийх Өзине ислеткен атақ. Ийса жасаған дәўирде яҳудийлер бул атақ астында дүньяға ҳүким ҳәм қутқарылыў алып келетуғын Қудайдың ўәкилин түсинген. Даниел пайғамбарға берилген аянда инсан сүлдериндеги бул зат туўрысында пайғамбаршылық қылынған (Дан 7:13-14; Мат 13:37; Мрк 2:10; 8:31; 10:45; Лук 7:34; 9:58; 17:22-30; Аян 1:13).

амалек халқы, амалеклер – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Амалек халқы көшпели халық болып, әсиресе Өли теңиздиң қубла ҳәм шығыс тәреплеринде жасаған. Израил халқы Мысырдан шығып киятырғанда, амалек халқы оларға ҳүжим қылған еди. Соннан баслап амалек халқы Израил халқының душпаны болып қалды (Шығ 17:8-16; Нзм 25:17-19; 1Пат 15:2; 30:1).

аммон халқы, аммонлар – Бул халық Ибрайымның иниси Луттың әўладынан еди. Аммон халқы қудай Молохқа табынған. Олар Иордан дәрьясының шығысында жасаған. Аммон халқы Израил халқының душпаны болып, филист халқы менен келисим дүзген. Аммон елиниң пайтахты сол дәўирде Рабба қаласы еди. Ал ҳәзир Амман қаласы болып, ол Иордания мәмлекетиниң пайтахты (Жар 19:38; Сан 21:21-25; 1Пат 11:1-2; 2Пат 12:26).

амор халқы, аморлар – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын амор халқы Қанан жеринде жасаған ҳәм сол жерде жасаған халықлардан сан жағынан көбирек ҳәм күшлирек болған. Сол ўақытта Қанан жеринде жасаған халықлардың ҳәммеси «амор халқы» деп те аталған (Жар 15:16; Ешу 24:15; Бий 6:10; 3Пат 21:26).

анақ халқы, анақлар – Анақтың әўладлары, Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Бул халықтың адамлары жүдә бәлент бойлы, күшли болған деп айтылады (Сан 13:33-34; Нзм 2:10-11, 20-21).

Арам – Бул атама Ески Келисимде арамейше сөйлесетуғын халықлар жасайтуғын бир неше аймаққа қолланылған. Бул аймақлардың бири Евфрат дәрьясының бойында, ҳәзирги Сирия мәмлекетиниң арқа тәрепинде ҳәм ҳәзирги Туркияның қубла-шығысында еди. Ибрайым бир қанша ўақыт даўамында сол аймақта жасаған, оның ағайинлериниң базылары сол жерде жасап қалған. Евфрат дәрьясынан батыс ҳәм қублаға созылған, Қанан аймағына жақын болған жерлерге де Арам аты қолланылып, Дамаск қаласы усы жерлердиң орайы болып есапланған. Бул аймақлардың ҳәммеси Александр Македонский тәрепинен басып алынғаннан соң Сирия аты менен танылған (Жар 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Пат 20:1; 4Пат 8:28-29).

арфа – Тарлы саз әсбап (1Пат 10:5; 3Пат 10:12; 1Жлн 13:8; 2Жлн 5:12; Нхм 12:27; Заб 56:9; 70:22; 80:3).

Аспан Патшалығы – Инсанлардың өмиринде Қудайдың ҳүкимдарлығына ҳәм ҳәр бир жаратылған жанзаттың ақыретте жаңаланыўына силтеме береди. Бул сөз тек ғана Матта китабында болып, «Қудайдың Патшалығы» мәнисин береди. Толық мағлыўматқа ийе болыў ушын ҚУДАЙДЫҢ ПАТШАЛЫҒЫ сөзине қараң (Мат 4:17; 5:3-10; 13-бап; 20:1-16; 22:1-14).

Ассирия – Әййемги қүдиретли патшалық. Оның пайтахты Ниневия, ҳәзирги Ирактың арқа тәрепинде жайласқан еди. Б. э. ш. 722-жылы ассириялылар Израилды, яғный арқа патшалықты басып алды. Олар Израил халқының көпшилик бөлегин тутқын етип алып кетти. Ассирия патшасы басқа халықларды Израил елине мәжбүрлеп көширди. Б. э. ш. 612-жылы аўқамлас болған душпан ләшкерлери Бабилония ҳәм Мидия басшылығында Ниневияны ўайран қылды. Көп узамай Ассирия патшалығы өз ғәрезсизлигин жойтты (4Пат 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Жлн 32:1-21).

атанақ ағаш – Рим империясында өлим жазасының бир түри болып, жазаға тартылған адамды атанақ ағашқа шегелейтуғын еди. Узын бақанға бир ағашты кесесине шегелеп ямаса жип пенен байлап атанақ ағаш соғылған. Атанақ ағашқа шегелеў жүдә қорқынышлы ҳәм шермендели жаза есапланған. Тек ғана адам өлтириўшилер, жаўыз жынаятшылар ҳәм Рим империясының душпанлары усындай жазаға тартылатуғын еди. Жынаятшы ашық орында аламанның көз алдында жалаңаш түрде жазаланатуғын еди. Буннан мақсет жынаятшыны шерменде қылыў ҳәм жынаятлардың алдын алыў еди. Яҳудийлер ағашқа шегеленген адамды Қудай нәлетлеген деп есаплайтуғын еди. Жаңа Келисимде базыда «ағаш» дегенде «атанақ ағаш» нәзерде тутылған (Нзм 21:22-23; Мат 27-бап; Мрк 15-бап, Юхн 19-бап; Елш 5:30; 1Пет 2:24; Гал 3:13).

Ашера (кийели ағаш) – Қанандағы халықлардың сыйынған қудайы. Ол мол өнимдарлық қудайы болып, ҳаял көринисинде сәўлеленген. Ашера базыда кийели ағаш сыпатында болған. Оның еркек жубайы Баал еди (Шығ 34:13; Нзм 16:21; Бий 6:25; 4Пат 17:10; 21:7).

Аштарта – Қанандағы халықлардың табынған қудайы. Ол өнимдарлық, саўаш ҳәм муҳаббат қудайы болып, ҳаял көринисинде сәўлеленген (Бий 2:13; 10:6; 1Пат 31:10; 3Пат 11:5, 33).

Ашытқысыз нан байрамы – Бул байрам еврей календарының биринши айы – абиб айының 15-21-күнлеринде жети күн даўамында белгиленген (абиб айы нисан айы деп те аталады). Ҳәзирги календарь бойынша бул ай марттың ортасынан басланады. Израил халқы сол жети күн даўамында Қудайдың оларды Мысырдан алып шыққанын еслеген. Бул байрам Қутқарылыў байрамынан соң бир күннен кейин басланып, бир ҳәпте даўам еткен. Соның ушын, Жаңа Келисимниң базы жерлеринде Қутқарылыў байрамы менен Ашытқысыз нан байрамы «Қутқарылыў байрамы» деп аталған (Шығ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Леб 23:6-8; Сан 28:17-25; Нзм 16:3-4, 8).

Әке – Ески Келисимниң базы бөлимлеринде Қудай Израил халқының Әкеси деп сүўретленген. Жаңа Келисимде болса Қудайдың Өз халқының Әкеси екенлиги ҳаққындағы түсиник және де ашық айтылған. Ийса Масийх Қудайды Әке деп шақырған. Ийса Өзин Қудайдың жалғыз улы екенин, Әкеси Қудай тәрепинен бул дүньяға жиберилгенин ҳәм Оның менен жақын мүнәсибетте екенин тастыйықлаған. Сондай-ақ, Ийса Өз шәкиртлерине де Қудайды аспандағы ҳақыйқый Әке деп билиўди үйреткен. Ийсаға исенип, Оған ергенлер Қудай менен жақын мүнәсибет орнатып, Қудайдың толық сүйиспеншилигине ийе болады. Қудай мийирман әкедей оларға ғамхорлық қылады (Шығ 4:22; Нзм 32:6; Ийш 63:16; Мал 1:6; 2:10; Мат 6:8-9; Юхн 1:14, 18; 14:6; Рим 8:15; Гал 4:6).

әмеңгер – Бул сөз қыйын жағдайда қалған ағайинине жәрдем беретуғын адамға айтылған. Муўсаның нызамы бойынша, биреўдиң жақын ағайинлериниң бири кәмбағал жағдайда қалып, қуллыққа сатылғанда, ол ағайини ушын төлем төлеп, оны қуллықтан азат етиўи керек. Сондай-ақ, ағайининиң бири меншик жерин сатып, жеринен айырылғанда, ол ағайининиң жерин қайтарып алып бериўи тийис. Және де, оған айыпсыз өлтирилген ағайининиң өшин алып бериў ўазыйпасы да жүкленген (Леб 25:25-26, 47-49; Рут 3:12; 4:4, 6). Сондай-ақ, қуллықта болған Израилды азат еткен Қудайға да Әмеңгер деп айтылады (Ийш 41:14; 47:4).

Баал – Қанандағы халықлардың табынған ҳасылдарлық қудайы болып, еркек көринисинде сәўлеленген. Оның ҳаял жубайы Ашера болған. Қананлылар ең күшли қудай – Баал, деп исенген. Баал сөзи – хожайын, деген мәнини билдирип, базыда еркеклердиң атына қосып қолланылған. Айырым жағдайларда қала ямаса жай атамаларына да қосылған. Баал сөзи қосып аталған сол жерлерде Баалға арналған кийели тас болған ямаса Баалға айрықша усыл менен табынған болыўы мүмкин (Бий 6:25, 28; 3Пат 16:32; 4Пат 1:2; 10:26-28).

Бабилония, Бабилон – Бабилония әййемги қүдиретли патшалық. Оның пайтахты Бабилон ҳәзирги Ирактың қубла тәрепинде жайласқан еди. Б. э. ш. 586-жылы Бабилония ләшкери Яҳуданы, яғный қубла патшалықты басып алған ҳәм көп адамларды Бабилонияға сүргин қылып алып кеткен еди. Кейин Бабилония ели Персия империясы ҳүкимдарлығының қол астында болғанда, базы яҳудийлер Яҳуда елине қайтып келген. Қалған яҳудийлер болса Бабилонияда жасап қала берген. Бабилон қаласы көп жыллар даўамында яҳудийлердиң диний тәлим орайы болған еди (4Пат 24:1, 7, 17; 25:1-12; Дан 1:1-6; 5:30-31; Эзр 1:11).

Башан – Төбешик ҳәм тоғай менен қапланған тегисликлерден ибарат ел. Бул үлке Киннерет, яғный Галила көлиниң ҳәм Иордан дәрьясының шығыс тәрепинде жайласқан. Башан Гилад елиниң арқа тәрепинде жайласқан болып, семиз ири ҳәм майда маллары менен және де, сапалы дәнлери менен даңқ таратқан еди (Сан 32:33; Нзм 3:11, 13; 4Пат 10:33; Ерм 50:19).

Галила үлкеси – Галила көлиниң ҳәм Иордан дәрьясының батыс тәрепинде, Самария үлкесиниң арқасында жайласқан таўлы жер. Әййемги Палестина сыяқлы Галила да б. э. ш. 63-жылы Рим империясы тәрепинен басып алынған. Көп әсирлер даўамында бул үлке жат халықлар ҳүкимдарлығы астында болғанлықтан, үлке турғынларының арасында көплеген яҳудий емес халықлар жасаған. Соның ушын, басқа яҳудийлер галилалыларға пәс нәзер менен қарайтуғын болған. Ийсаның балалық ҳәм өспиримлик дәўири Галиладағы Насыра қаласында өткен. Ийса Өз хызметин көбинесе сол Галилада алып барған (Ийш 9:1-2; Мат 4:12-16).

Гилад – Иордан дәрьясының шығыс тәрепиндеги үлке. Гиладтың қубла тәрепинде Моаб ели, арқа тәрепинде болса Башан деген жер жайласқан еди (Нзм 3:10; Ешу 17:5; 2Пат 17:24-26; 3Пат 22:3; Ерм 8:22; 46:11).

гиргаш халқы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Гиргаш халқы Қанан елиниң қайсы жеринде жасағаны анық емес (Жар 15:21; 1Жлн 1:14).

гүна – Қудайдың буйрықларын бузыў, жаман ис қылыў ямаса жақсылық қылыўдан бас тартыў дегени. Мухаддес Китап бойынша, гүна түсиниги тек ғана адамның ис-ҳәрекетлерин емес, ал оның Қудайға ямаса адамларға қарсы ой-қыялларын да өз ишине алады. Қудайдың талабы бойынша, ҳәр бир адам Қудайды пүткил жүреги менен, жаны менен, пүткил барлығы менен, бар күши менен сүйиўи керек. Ийса Масийх, адам ҳәттеки ой-қыялында гүна қылса да ҳүким қылынады, деп тәлим берген. Соның менен бирге, ғәзеп, менменлик, мақтаншақлық, қызғаншақлық, көре алмаслық сыяқлы гүналар көзге көринбесе де, Қудайдан жасырын қалмайды. Қудай ийгиликли, әдалатлы, мухаддес болғаны ушын, исленген ҳәр бир гүна Қудайға қарсы.

Адам-ата ҳәм Ҳаўа-ене Қудайға қулақсызлық қылып, Оның менен мүнәсибетин бузған. Буның ақыбетинде Адам-ата ҳәм Ҳаўа-енениң өз ара мүнәсибети де бузылды, дүньяда жаман мүнәсибетлик пайда болды, пүткил дүнья нәлетке ушырады. Олардың өмири тәшиўиш, қайғы-азапларға толды. Гүна себепли дүньяға өлим кирип келди ҳәм пүткил адамзат үстинен ҳүкимдар болып қалды. Гүна ҳәр бир адамның тәбиятында болғаны ушын, оның нийетлерин, ой-пикирлерин, кеўил туйғыларын ҳәм қәлеўлерин бузады. Гүнаның ақыбетинде адамзат Қудайдан узақласқан, ажыралған, Оның ғәзеби астында қалған. Сонлықтан адамзат ақырзаманда ҳүким қылынады. Тек ғана Ийса Масийхтың төгилген қаны арқалы адамзат гүналарынан пәклене алады, Қудай менен жарасады ҳәм ҳүким қылынбайды (Жар 3:5-8, 16-19; 4:10; Нзм 6:5; Заб 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Ийш 5:16; 59:2; Ерм 17:9; Мат 5:21-30; Лук 10:27; 1Юхн 1:7-9; 2:1-2; Рим 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Эфс 5:5-6).

диний муғаллим – Бабилония сүргининен соң, Израил арасында базы адамлар бар болған Мухаддес Жазыўларды абайлап сақлап, үйрене баслаған. Олардың базылары еврейше Мухаддес Жазыўлардан нусқа көшириў менен шуғылланған ҳәм Израил халқы арасында абырайға ийе болып, жәмийетке күшли тәсирин көрсеткен. Оларды диний муғаллимлер деп атаған (Мат 23:2; Мрк 12:38-39; Лук 20:46).

ебус халқы, ебуслы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Даўыт Ерусалимди ийелеместен алдын ебус халқы Ерусалимде ҳәм оның әтирапында жасаған (2Пат 5:6-10; 24:16-25).

елши – Белгили бир хабарды жеткизиў ушын жиберилген адам. Жаңа Келисимде бул сөз Ийса Масийхтың он еки шәкиртине қолланылған. Ийемиз Ийса елшилерди адамларға Хош Хабарды жеткизиў ушын таңлаған еди. Елши Павел де олардың қатарында еди. Ийса Масийх Павелге көринип, оған Хош Хабарды тарқатыў ўазыйпасын тапсырған. Елшилер барлық масийхыйлар арасында, әсиресе өзлери тийкар салған жәмәәтлерде үлкен абырай ҳәм итибарға ийе болып, шешим шығарыў ҳуқықына ийе еди. «Елши» сөзи Хош Хабарды жәрия қылыў ушын жиберилген адамларға да қолланылған (Лук 6:12-16; Елш 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Кор 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Гал 1:1-2; Эфс 4:11-12).

Ең мухаддес бөлме – Мухаддес шатырдың ишиндеги, кейин болса Ибадатхананың ишиндеги кишигирим бөлме. Бул бөлмеде Келисим сандығы турды. Сулайман қурдырған Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесинде еки керубтың үлкен мүсини де бар еди. Ең мухаддес бөлмени Мухаддес бөлмеден үлкен перде бөлип туратуғын еди. Таўрат бойынша тек ғана бас руўханий жылына бир мәрте – Гүнадан пәклениў күни Ең мухаддес бөлмеге кириўине болатуғын еди. Еврейлерге жазылған хатта ҳәм Аян китабында аспандағы Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмеси ҳаққында айтылған. Ийса Масийх инсан қолы менен қурылмаған сол минсиз Ибадатханада бас руўханий болып хызмет қылып атыр (Шығ 26:33-34; Леб 16-бап; Евр 8:1-2; 9:11-12, 24; Аян 15:5).

Ерусалим – Ерусалим қаласы Жер Орта теңизинен 50 шақырым шығыста, таў етегинде жайласқан. Алдын бул қала таўдағы қорған болған, кейин ала кеңейип, әтираптағы қыр ҳәм тегисликлерди өз ишине алған. Б. э. ш. 1000-жылы патша Даўыт Ерусалимди басып алғаннан кейин қала Израил халқы ушын сиясий ҳәм диний орайға айланған. Әййемги ўақытта Ерусалим қаласының аты Салим еди.

Б. э. ш. 586-жылы Ерусалимди Бабилония әскерлери басып алған. Қаладағы имаратлар ҳәм Ибадатхана талан-тараж қылынып, оларға от қойылған, қала дийўаллары бузылған, турғынлары болса сүргинге алып кетилген. Б. э. ш. 538-жылы, Персия империясы ҳүкимдарлығы дәўиринде яҳудийлерге өз ўатанына қайтыўға ҳәм Ибадатхананы қайта қурыўға рухсат берилген. Б. э. ш. 445-жылы Персия патшасы ҳәмелдары Нехемия Ерусалимге барып, қала дийўалларының қурылысына басшылық қылған. Б. э. ш. 332-жылы Ерусалим қаласы ҳеш бир қарсылықсыз Александр Македонскийге тәслим болған. Соңынан б. э. ш. 164-жылдан баслап, шама менен 100 жыл даўамында Ерусалим қаласы ғәрезсиз Яҳудий мәмлекетиниң пайтахты болған. Б. э. ш. 63-жылы болса бул ел Рим империясы тәрепинен басып алынған ҳәм оған бағынышлы болып қалған (2Пат 5:6-9; 4Пат 25:8-17; 2Жлн 36:13-21; Эзр 1:1-11).

Жабрайыл – Мухаддес Китапта еки периштениң аты айтып өтилген, бириншиси – Жабрайыл, екиншиси – Михаил. Жабрайыл Қудайдың арнаўлы хабарын жеткизиў ушын бир неше мәрте адамларға көринген. Ол Даниел пайғамбарға көринип, берилген аянлар ҳәм пайғамбаршылықлардың мәнисин түсиндирип берген. Жабрайыл шомылдырыўшы Яқыяның әкеси Зехарияға да көринип, Яқыяның туўылыўы ҳаққында, Мәриямға да көринип, Ийса Масийхтың туўылыўы ҳаққында хабар берген (Дан 8:15-27; 9:20-27; Лук 1:8-20, 26-38).

Жаңа ай байрамы – Ҳәр жаңа ай шыққан күни белгиленетуғын байрам. Руўханийлер усы байрам ушын Таўратта буйырылған қурбанлықларды берген. Сондай-ақ, бул байрамда адамлар айрықша ас жеген. Дәстүрге муўапық бул асты тек ғана пәкленген адамлар жеўге болатуғын еди. Айдың биринши күни мухаддес есапланып, адамлар сол күни жумыс ислемейтуғын еди (Сан 28:11-15; 1Пат 20:5, 24-26; Амо 8:5).

Жаратқан Ийе – Еврейше «ЙҲЎҲ», грекше «Күриос». Ески Келисимде «ЙҲЎҲ» Қудайдың аты. Негизинде әййемги еврей тилинде сөзлер тек ғана даўыссыз ҳәриплер менен жазылған. Еврейше жазыўларды оқығанлар қайсы орында қандай даўыслы сеслер келетуғынын билетуғын еди. Яҳудийлер Қудайдың атын жүдә мухаддес деп билгени ушын, Ески Келисим дәўириниң ақырларына келип, бул атты атамай қойған еди. Олар Ески Келисимди оқығанда «ЙҲЎҲ» сөзиниң орнына «Ийем, Хожайыным» мәнисин беретуғын «Адонай» сөзин қолланып баслаған. Усы аўдармада бул сөз «Жаратқан Ийе» деп берилген. Көп адамлар «ЙҲЎҲ» сөзин еврейшеде «болыў» фейилиниң биринши формасы болыўы мүмкин, деп есаплайды. Усы пикир бойынша «ЙҲЎҲ» сөзи «Ол бар», яғный Ол мәңги, ҳеш қашан өзгермейди ямаса «Ол бар болыўға себепкер», яғный ҳәр бир нәрсениң келип шығыўына себепши Ол, деген мәнисти билдиреди. Жаңа Келисимде «Күриос» сөзи көп жағдайларда Ийса Масийхтың атағы сыпатында ислетилген болып, бул аўдармада Ийе, Ийем, Ийемиз… деп берилген. Базы жағдайларда «Күриос» сөзи Жаңа Келисимде Қудайға қарата қолланылған, Оның Ески Келисимдеги айырым ислерин сүўретлейди. Бундай жағдайларда бул аўдармада «Күриос» сөзи «Жаратқан Ийе» деп берилген (Жар 7:1; 8:21; 21:1; Шығ 3:14; Нзм 33:2-3; Заб 88:6-7; Мал 1:1).

Жаратқан Ийениң Үйи – Бул сөз Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға қарата айтылған (Шығ 23:19; 34:26; Ешу 6:23; 4Пат 19:1).

Жартас, қорғаўшы Жартас – Еврейшеден сөзбе-сөз аўдармасы «жартас». Бул сөз Қудайға үмит байлағанларды Оның Өзи қорғайтуғынын, аман-есен сақлайтуғынын, Қудайдың өзгермейтуғынын ҳәм пүткиллей исенимли екенин билдиреди (Нзм 32:4; 1Пат 2:2; 2Пат 22:2-3; Заб 27:1; 41:10; 77:35).

жаўыз руўх – Мухаддес Китапта жаўыз руўх базыда жин деп аталған. Жаўыз руўхлардың ҳүкимдары шайтан. Жаўыз руўхлар инсанларға зыян тийгизиўди қәлейди. Олар базыда инсанның ишине кирип алып, оны басқарады. Толық мағлыўматқа ийе болыў ушын ШАЙТАН ҳәм ЖИН сөзлерине қараң (Мат 8:16; Мрк 1:23; Лук 4:33).

жәмәәт – Жаңа Келисимде бул сөз масийхыйлар топарына қолланылған. Биринши жәмәәт Ерусалимде пайда болған. Ол жердеги исениўшилер Қудайға сыйыныў ушын тез-тез жыйналып туратуғын еди. Ийса Масийх ҳаққындағы Хош Хабар кең тарқалғаннан кейин, басқа жерлерде де жәмәәтлерге тийкар салынды. Жәмәәттеги исениўшилер бир-бирине ҳәр тәреплеме жәрдем беретуғын еди. Исениўшилер үйлеринде жыйналғанда дуўа ететуғын еди, Қудайға алғыс-мақтаў айтып, Ийсаның өлимин еслеп, бирге аўқатланатуғын еди. Олар биргеликте Мухаддес Жазыўды оқып, сабақ алатуғын еди ҳәм исенимде беккем турыў ушын бир-бирин жигерлендиретуғын еди. Жәмәәтлердиң жолбасшылары бар еди, оларды жетекши, ақсақал ямаса шопан деп атайтуғын еди. Жәмәәтте исениўшилерге жәрдем беретуғын адамларды болса хызметшилер деп атаған.

Жаңа Келисимде жәмәәт сөзи және Ийса Масийхқа исенген барлық адамларды билдирген. Жәмәәт сөзиниң усы мәнисин түсиндириў ушын Жаңа Келисимде бир неше тымсаллар берилген. Олардың базылары мынадай: Ийса Масийхтың денеси, Ибадатхана, Қудайдың үйи. Және Ески Келисимде жыйналған Израил халқына да жәмәәт деп айтылған (Мат 16:18; Елш 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Яқп 5:14; 1Пет 5:1-4; Рим 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Гал 1:1-2, 13; Эфс 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Фил 1:1; 3:6; Кол 1:24; 4:15; 1Тим 3:1-15; Тит 1:5-9; Аян 1:11).

жин – Мухаддес Китапта жин базыда жаўыз руўх деп аталған. Жинлердиң ҳүкимдары шайтан. Жинлер инсанларға зыян тийгизиўди қәлейди. Олар базыда инсанның ишине кирип алып, оның ҳәрекетлерин басқарады. ЖАЎЫЗ РУЎХ сөзине қараң (Мат 4:24; Мрк 3:22; Лук 7:33; Юхн 7:20; Елш 8:7).

жоқарғы кеңес – Жаңа Келисим дәўиринде яҳудийлердиң сиясий ҳәм диний кеңеси. Бул кеңес бас руўханийлерден, Таўрат алымлары ҳәм абырайлы адамлардан ибарат еди. Жоқарғы кеңестиң шама менен 70 ағзасы бар еди. Бас руўханий кеңестиң баслығы болған. Кеңес ағзалары яҳудийлердиң жасаў шәраятына, сиясий өмирине ҳәм диний дәстүрлерине байланыслы мәселелерди шешиў ҳуқықына ийе еди, бирақ жоқарғы кеңес шығарған әҳмийетли қарарлар Рим ҳүкимети тәрепинен тастыйықланыўы керек еди. Жоқарғы кеңес адамды өлимге ҳүким еткени менен де, бул ҳүкимди тек Рим ҳүкимети ғана орынлай алатуғын еди. Елде тынышлықты сақлап турыў ушын жоқарғы кеңес яҳудийлердиң де, Рим ҳүкиметиниң де пайдасын гөзлейтуғын еди (Мат 26:57–27:2; Мрк 14:52; Юхн 11:47; Елш 5:21, 27; 22).

зәйтүн – Ҳәмме ўақытта жасыл болып өсип туратуғын, Жақын Шығыста жүдә кең тарқалған субтропикалық терек ҳәм оның мийўеси. Бул теректиң мийўесинен май алынады. Зәйтүн терегиниң қәрели көринисиндеги жасыл ямаса қара мийўеси ашқылтым болып табылады (Жар 8:11; 28:18; Шығ 23:11; 29:2; Леб 2:1; 1Пат 16:1).

Зүрәәт байрамы, Ҳәптелер байрамы, Елиўинши күни байрамы – Бул байрам еврей календарының үшинши айы болған сиўан айының 6-7-күнлеринде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул май айының ақырына туўры келеди. Израил халқы Қудайдың буйрығы бойынша биринши зүрәәт алғанда биринши зүрәәт байрамын белгиледи. Бул байрам Қутқарылыў байрамынан жети ҳәпте өткеннен кейин болғанлықтан Ҳәптелер байрамы деп те айтылады. Және Жаңа Келисимде бул байрам Елиўинши күни байрамы деп те айтылады. Бул байрамда биринши мәрте Мухаддес Руўх Ерусалимде жыйналған шәкиртлерге түсип, жәмәәт басланғанлықтан дүнья жүзиндеги жәмәәтлер бул күнди еске алып белгилейди (Шығ 23:16; 34:22; Леб 23:15-21; Сан 28:26-31; Нзм 16:9-12; Елш 2:1; 20:16; 1Кор 16:8).

Ибадатхана – Қандай да бир қудайға сыйыныў ушын қурылған имарат. Әдетте қудайларға арнап ибадатханалар қурылған. Табыныўшылар қудай өз ибадатханасында бар деп исенген. Усы себептен олар ибадатхананы қудайдың үйи деп те атаған.

Бирақ бул аўдармада ибадатхана сөзи үлкен ҳәрип пенен жазылған болса, Ерусалимдеги Ийениң Ибадатханасы нәзерде тутылған. Патша Сулайман қурдырған Ибадатханадан алдынғы заманда Мухаддес шатырда ҳәр түрли қурбанлықлар берилип, диний хызметлер өткерилген. Патша Сулайман дәўиринен баслап пүткил Израил халқы Ийемизге Ерусалимдеги Ибадатханада сыйынған. Олар Ибадатханада қурбанлықлар берип, әҳмийетли байрамларды сол жерде белгилеген. «Ибадатхана» сөзи айрықша бир имаратқа ямаса Ибадатхананың толық ҳәўлилерине қарата қолланылған. Ибадатхананың айрықша имараты Мухаддес бөлме ҳәм Ең мухаддес бөлмеден ибарат еди. Бул бөлмелерге мәлим бир мәресимлерди орынлаў ушын тек ғана руўханийлердиң кириўине рухсат берилген. Халық Ибадатхананың ҳәўлисинде Қудайға сыйынған. Израил тарийхында Ерусалимде бир неше мәрте Ибадатхана қайта қурылған, бирақ басқыншылар тәрепинен ўайран етилген. Биринши Ибадатхананы патша Сулайман қурдырған. Бул Ибадатхана 3Пат 6:1-38; 7:13-51; 2Жлн 2:1–4:22 да толық сүўретленген. Б. э. ш. 586-жылы бабилонлылар сол Ибадатхананы ўайран қылып, ондағы барлық қымбатбаҳа затларды Бабилонға алып кеткен. Б. э. ш. 538-жылы Персия патшасы Кирдиң пәрманы бойынша, базы яҳудийлер Ерусалимге қайтып келип, Ибадатхананы қайта қурыўды баслап, б. э. ш. 515-жылы Ибадатхана қурылысы тамамланған. Кейин ала, б. э. ш. 37-4-жыллары әййемги Палестинада ҳүкимдарлық қылған Уллы Ҳирод б. э. ш. 19-жылы Ибадатхананы қайта қурыўды баслаған. Қурылыс ислери Ийса Масийх дәўиринде де даўам етип атырған еди. Қайта қурылған сол Ибадатхана эрамыздың 70-жылы римлилер тәрепинен ўайран қылынды. Соннан кейин, Ибадатхана қайта қурылмады (4Пат 25:8-17; Эзр 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Израил – Яқып Пенуелде Қудай менен гүрескеннен кейин, Қудай оған «Израил» деп ат берди (Жар 32:28-29; 35:10). Яқып Ибрайымның ақлығы, Ысақтың улы еди. Яқыптың он еки улы болып, олардан Израилдың он еки урыўы келип шықты. Ески Келисимде мине усы он еки урыў Израил халқы деп аталды. Кейин ала Израил халқы басып алған жерлер де Израил ели деп аталды.

Патша Сулайман өлгеннен кейин арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан бөлинип шықты. Бул он урыў өз алдына ел болып, Израил патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Самария болды. Ески Келисимниң базы жерлеринде арқадағы он урыўға Израил халқы ҳәм бул урыўлар дүзген ел Израил ели деп аталған. Б. э. ш. 722-жылы Ассирия патшалығы Израилды басып алғаннан соң, арқа патшалық жоқ болды.

Жаңа Келисимде «Израил» аты сиясий ғәрезсизликке ийе елди емес, ал Яқыптың урпағын, яғный яҳудийлерди билдирген (Жар 32:28-29; 35:10; 3Пат 11:26–12:24; 4Пат 17:1-6).

Ийемизди еслеў кешеси – Ийса Масийх Өз өлиминен алдын шәкиртлери менен бирге Қутқарылыў байрамының асын бирге жеди. Сол кешеси Ийса шәкиртлерине, сизлер бирге аўқатланғаныңызда, Мени еслеңлер, деп буйырған. Ийса Масийхтың изинен жүриўшилери Оның бул буйрығына әмел қылып, тез-тез жыйналып турған ҳәм биргеликте аўқатланған. Олар бирге аўқатланғанда, Ийса буйырғанындай нан сындырып жеген ҳәм шараптан ишкен. Усылай етип, олар Ийса Масийхқа өз ҳүрметин көрсетип, Ийсаның гүналар ушын қурбан болғанына исенгенин тастыйықлайтуғын болған. Сондай-ақ, Ийсаның Өз сүйиспеншилигин қалай көрсеткенин еслейтуғын еди. Ийса оларды қалай сүйген болса, шәкиртлер де бир-бирин сондай сүйиўи керек еди (Мат 26:26-30; Мрк 14:22-26; Лук 22:14-20; Елш 2:42, 46; 20:7; 1Кор 10:16-17, 21; 11:17-34).

Ийе, Ийем, Ийемиз – Еврейше «Адон» ямаса «Адонай», грекше «Күриос». Ески Келисимде «Адонай» сөзи көбинесе Қудайға қарата қолланылған иләҳий атақ болып, Қудай Израил халқының көктеги Патшасы екенин билдиреди. Жаңа Келисимде «Күриос» сөзи Ийса Масийхқа қарата қолланылған болып, Оның иләҳийлигин ҳәм патша тийресине тийисли екенин билдиреди. Соның ушын, бул аўдармада бул сөз «Ийе», «Ийем Ийса» ямаса «Ийемиз Ийса» деп берилген. «Адон» ҳәм «Күриос» сөзлери атақ сыпатында патшаларға, абырайлы устазлар ҳәм пайғамбарларға иззет-ҳүрметти көрсетиў ушын да қолланылған (Лук 2:9; 18:6; Елш 7:33, 59; Рим 1:7; 10:12-13).

Кәрнай – Үплеп шертилетуғын саз әсбабы болып, әййемги еврей халқы кәрнайды қошқардың шақысынан ҳәм басқа да материалдан соққан. Әййемги ўақытта бул әсбап душпан бастырып киятырғанын хабарлаў ушын, сондай ақ, Қудайды алғыслаў ушын шертилген.

Кәрнай байрамы – Бул байрам еврей календарының жетинши айы – этаним, яғный тишри айының биринши күнинде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай сентябрьдиң ортасынан басланады. Кәрнай байрамы күни Израил халқы дем алып, мухаддес жыйналыс өткерген. Бул жыйналыста кәрнай шертилген, Таўратта буйырылған қурбанлықлар берилген (Леб 23:23-25; Сан 29:1-6).

келисим – Әййемги ўақытларда әдетте келисим дүзилгенде, оны тастыйықлаў ушын еки тәреп ант ишетуғын еди. Мухаддес Китапта айтылыўынша, Қудай бир неше мәрте инсан менен келисим дүзген. Ҳәр бир келисимде берилген ўәделерди ҳәм қойылған шәртлерди Қудайдың Өзи белгилеген. Қудай Ибрайым менен келисим дүзип, Ибрайымға ҳәм оның әўладына мәңги берекет бериўди ўәде қылған.

Қудай кейин ала Муўса пайғамбар арқалы Ибрайымның әўлады, яғный Израил халқы менен келисим дүзеди. Сол келисимде Қудайдың буйрықлары ҳәм нызамлары толық берилген. Бул буйрықларға ҳәм нызамларға әмел қылған адамларға Қудай: «Мен сизлерди Өзимниң халқым қыламан, сизлердиң Қудайыңыз боламан», деп айрықша ўәде берген. Қудайдың Өз халқы Израил менен болған мүнәсибети мине усы келисимге тийкарланғаны себепли, Ески Келисимде баян қылынған көп ўақыялар ҳәм Израил халқының тарийхы усы мүнәсибетлер ҳаққында сөз етеди. Израил халқы Қудайға қайта-қайта бийопалық қылғаны ушын, Оның буйрықларына бойсынбағаны ушын өз ўатанынан сүргин етилген. Бирақ Қудай: «Мине Мен Израил халқы менен жаңа келисим дүзетуғын күнлер келеди», деп Өз пайғамбарлары арқалы ўәде берген.

Қудай жаңа келисимди пүткил адамзат пенен Ийса Масийх арқалы дүзеди. Ийса Масийх пүткил адамзаттың гүнасын Өз мойнына алып, атанақ ағаштағы өлими арқалы жаңа келисимди күшке енгизди. Бул Жаңа Келисимниң баслы мазмуны болады. Енди ҳәр бир адам, миллетинен тысқары, Ийса Масийхқа исенсе ҳәм гүналарынан жүз бурса, оның гүналары кешириледи, бул адам Қудайдың халқына тийисли болады (Жар 15:1-21; 17:1-27; Шығ 20:1, 21; 24:1-18; 4Пат 17:5-23; 2Жлн 36:13-21; Ерм 31:31-34; 32:39-40; Езк 11:19-20; 36:26-27; Мат 26:27-28; Евр 8:6-13; 9:1-22).

Келисим сандығы – Сырты ҳәм иши алтын менен қапланған ағаш сандық. Келисим сандығында еки тегис тасқа жазылған нызам сақланатуғын еди. Қудай бул еки тасты Синай таўында Муўсаға Израил халқы ушын берген еди. Еки таста он буйрық жазылған, бул буйрықлар Қудай менен Оның халқы ортасындағы дүзилген келисимниң шәртлери еди. Сол себепли бул сандық көбинесе Келисим сандығы деп айтылған. Келисим сандығының қақпағы үстинде керуб деген руўхый барлықтың еки мүсини бар еди. Келисим сандығы – Қудай Өз халқы арасында екенин билдиретуғын белги еди. Израил халқы шөлде гезип жүргенде, Келисим сандығы Мухаддес шатырдың Ең мухаддес бөлмесинде сақланатуғын еди. Кейин Келисим сандығы Ерусалимдеги Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесине қойылған (Шығ 25:12-15, 22; 37:1-9; Евр 9:4-5).

Кемош – Моаб халқының табынған қудайы (3Пат 11:7).

кен халқы, кенлер – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Және қанан халқы, қанан халықлары, қананлы сөзлерине қараң (Жар 15:19; Сан 24:21-22).

керуб – Қанатлы руўхый барлық. Бул руўхый барлықлар ҳаққында сөз етилгенде, олар әдетте Қудайдың тахты жанында сүўретленеди. Ески Келисимниң базы жерлеринде болса керублар Қудайдың тахтын көтерип жүргени ҳаққында айтылады. Келисим сандығының қақпағы үстинде еки керуб мүсини бар еди. Мухаддес шатырдың Ең мухаддес бөлмесин Мухаддес бөлмеден бөлип турған ишки пердеге керублардың сүўрети салынған еди (Шығ 25:18-20; Сан 7:89; 1Пат 4:4; Езк 10-бап).

кийели тас – Тиккесине қойылған узын тас. Қанан халықлары бул тасты өз қудайы, соның менен бирге, қудай Баал деп, оған табынатуғын еди. Бундай таслар төбешиклердиң үстине, қойыў жапырақлы тереклердиң астына ҳәм табынатуғын орынларының ишине орнатылатуғын еди. Қудай Израил халқына, тас бутларды орнатпаң, оларға сыйынбаң, деп буйрық берди. Усындай бутларды ҳәм тасларды сындырып таслаўды буйырды (Шығ 23:24; Леб 26:1; 4Пат 10:27; 17:10).

Қанан – Қанан Хамның улы, яғный Нухтың ақлығы еди. Әййемги ўақытларда Жер Орта теңизи, Иордан дәрьясы ҳәм Өли теңиз аралығындағы жерлер де Қанан деп аталған. Қананның арқа тәрепинде Лебанон таўлары, қублада Негеб шөли бар еди. Жаратылыс китабында айтылыўынша Хамның улы Қананнан бир неше халық келип шыққан ҳәм сол жерлерде жасаған. Израил халқы бул жерлерди басып алғаннан кейин, Қанан деген атама әсте-ақырынлық пенен жоқ болып кетти. Оның орнына бул жерлер «Израил ели» деп атала баслады, бир қанша ўақыт өткеннен соң «Палестина» аты менен танылған.

Мухаддес Китапта Қанан жүдә өнимдар, «сүт ҳәм пал ағып турған жер» деп сүўретленген. Қанан географиялық жағынан жүдә қолайлы ҳәм өнимдар жер есапланған. Қанан жеринен қубла-батыста жайласқан Синай ярым атаўы Азия ҳәм Африка жерлерин бирлестирип турады. Соның ушын, әҳмийетли саўда жоллары Қанан арқалы, Жер Орта теңизи бойлап өткен. Әййемде Жақын Шығыстағы қүдиретли патшалықлар Қананды қолға киргизиўге ҳәрекет еткен. Шығ 3:8 ҳәм усы аяттың түсиндирмесине қараң (Жар 10:6, 15-19; 12:5; Бий 5:19).

қанан халқы, қанан халықлары, қананлы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлар. Олар амор, гиргаш, хет, хиў, ебус, қадмон, кениз, кен, периз ҳәм рефа халықлары еди. Бул халықлардың базылары Қанан жериниң анық қайсы жеринде жасағаны мәлим емес. Израил халқы Қананды басып алғаннан кейин де, бул халықлардан бир нешеси сол жерде жасап қалған (Ешу 16:10; 17:12-13, 16).

Қос байрамы, Жыйын-терим байрамы – Бул байрам еврей календарының жетинши айы – этаним, яғный тишри айының 15-21-күнлеринде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай сентябрьдиң ортасынан басланады. Сол ўақытта гүз жаўыны басланбастан алдын зүрәәт жыйнап алынған. Израил халқы Мысырдан шыққаннан соң, шөл гезип, қосларда жасағанын жети күн даўамында еслеген. Сондай-ақ олар Қанан жериндеги зүрәәтти Қудайдың берекетли қылғанын да белгилеген, Таўратта буйырылған қурбанлықларды берген. Олар жети күн даўамында далалардағы қосларда жасаған. Қос байрамының еврейше атамасы – Суккот. Бул байрам жыйын-терим байрамы деп те аталған (Шығ 23:16; 34:22; Леб 23:33-36, 39-43; Сан 29:12-39; Нзм 16:13-15; Зхр 14:16-19).

Қудай – Еврейшеде «Эл» ямаса «Элоҳим», грекшеде «Теос». Бул атлар пүткил барлықтың жаратыўшысы Қудайға қолланылған баслы атлар болады (Жар 1-бап; 2:2-3; 9:1).

Қудай Таала – Еврейшеде «Эл Элион» ямаса «Элоҳим Элион», сөзбе-сөз аўдармасы «Ең мәртебели Қудай». Бул сөз Қудай ең уллы, ең қүдиретли, пүткил әлемниң Ҳүкимдары екенлигин билдиреди (Жар 14:18; Сан 24:16; Нзм 32:8).

Қудайдың Патшалығы – Қудайдың инсанлар өмириндеги ҳүкимдарлығына ҳәм ҳәр бир жаратылған жанзатлардың ақыретте жаңаланыўына силтеме. Ийса Масийх: «Қудайдың Патшалығы жақынласты», деп ўаз еткен еди, Ол Өз кәраматлары арқалы усы Патшалық ҳақыйқаттан да бар екенлигин көрсететуғын еди. Ийса Масийх адамларға: «Қудайдың Патшалығы сизлердиң араңызда», деп тәлим берди. Адамлардың гүналары Ийса Масийх арқалы кеширилгенде, олар Қудайдың Патшалығына киреди. Қудайдың Патшалығына минәсип болған адамлар Қудайды өзлериниң Патшасы деп тән алады ҳәм өз ара мүнәсибетлеринде Қудайдың минезлемесин көрсетеди. Усы арқалы Қудайдың Патшалығы адамлар арасында екенлиги көринип турады. Келешекте болса, Ийса Масийх пүткил дүньяны жаўызлық ҳәм напәкликтен тазалағаннан соң Қудайдың Патшалығы толық орнатылады. Матта китабында Қудайдың Патшалығы «Аспан Патшалығы» деп те аталған (Мат 12:28; 25:31-46; Мрк 1:14-15; Лук 17:20-21; 1Кор 15:24-25; Кол 1:13-14; Аян 11:15-17; 12:10).

Қудайдың Руўхы – «Руўх» деп аўдарылған еврейше ҳәм грекше сөзлер және «дем», «самал» мәнислерин өз ишине алады. Қудайдың Руўхы дүньяның жаратылыўында сөзсиз қатнасқан. Ески Келисимде сөз етилиўинше, Қудайдың Руўхы адамларды орап алған, оларға ҳәр түрли ўазыйпаларды орынлаў ушын күш берген. Қудайдың Руўхы базы адамларға Қудайдың сөзин сөйлеўге жигер берген. Қудай Өз Руўхын бир күн келип барлық адамзат үстине жаўдыратуғыны туўралы Иоел пайғамбар арқалы ўәде қылған.

Жаңа Келисимде Қудайдың Руўхы Мухаддес Руўх деп аталады. Мухаддес Руўх арқалы адамлар Қудайдың сөзлерин айтады, базыда кәраматлар көрсетеди. Шомылдырыўшы Яқыя пайғамбаршылық қылып, Ийса Масийх инсанларды Мухаддес Руўхқа шомылдырады, деп айтқан. Яқыя Ийсаны суўға шомылдырғанда, Мухаддес Руўх Ийсаның үстине кептер пишининде түскен ҳәм Ол Мухаддес Руўхқа толған. Ийса Масийх Мухаддес Руўх жетегинде жүрген.

Ийса Өз шәкиртлерине, Әкем сизлерге жол-жорық көрсетиў ҳәм күш-қуўат бериў ушын Мухаддес Руўхты жибереди, деп ўәде берген. Ийса аспанға көтерилгеннен соң усы ўәде әмелге асты. Солай етип, Иоел пайғамбардың бир неше әсирлер алдын айтқан пайғамбаршылығы орынланды. Ийсаның шәкиртлери адамларды тәўбе қылыўға, суўға шомылдырылыўға ҳәм Мухаддес Руўхты қабыл етиўге шақырған. Ийса Масийхқа исенген ҳәр бир адамның жүрегинде Мухаддес Руўх жасайды. Мухаддес Руўх олардың Қудайға тийисли екенлигин ҳәм қутқарылыў кепили Өзи екенлигин тастыйықлайды. Мухаддес Руўх исениўшилерге ҳәр түрли сыйлар береди, олар усы сыйлары менен Қудайға ҳәм басқаларға хызмет етеди. Исениўшилер Мухаддес Руўх басшылығында өмир кеширеди ҳәм Мухаддес Руўх арқалы олардың жақсы ис-ҳәрекетлери Қудайға мақул болады (Жар 1:2; Шығ 31:3; Бий 14:6; 1Пат 11:6-7; 16:13; 1Жлн 12:18; 2Жлн 15:1-2; 20:14-15; Езк 11:5; Иол 2:28-29; Мих 3:8; Мат 3:11; Лук 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Юхн 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Елш 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Рим 8:15-16; 1Кор 12:4-11; 2Кор 1:21-22; Гал 5:22-25; Эфс 1:13-14).

Қудайдың Улы, Қудай Тааланың Улы – Бул сөз атақ болып, яҳудийлер интизарлық пенен күткен қутқарыўшыға айтылған. Яҳудийлердиң пикири бойынша, бул қутқарыўшы оларды душпанлар қолынан қутқарады ҳәм пүткил адамзат үстинен мәңги ҳүкимдарлық қылады. Бул қутқарыўшыға әдетте «Масийх» атағы да қолланылған. «Қудайдың улы» ямаса «Ул» атақлары Ийсаға қарата қолланылғанда, Ийса интизарлық пенен күтилген Масийх екенлигин билдиреди. Бул атақлар Ийсаның Қудай менен жақын мүнәсибетин, Қудайдың атынан ис қылатуғынын көрсетеди. Ийса Масийх Өзиниң аспандағы Әкесине пүткиллей бойсынып, садықлық пенен хызмет етти. Ийса аспандағы Әкесин ҳүрмет етип, Оның минезлемесин Өзинде толық көрсетти.

Тилекке қарсы, базылар «Қудайдың Улы» деген атақты надурыс түсинип, Ийса денеден Қудайдан туўылған екен, деп ойлайды. Бирақ бул ақылға сыймайтуғын улыўма надурыс пикир! Бундай пикир Мухаддес Жазыўда баян етилген тәлиматларға қарсы. Жаңа Келисимде сөз етилиўинше, Мәриям кәраматлы түрде, Мухаддес Руўхтың қүдирети менен Ийсаға ҳәмиледар болған еди.

Ески Келисимде Қудай Израил халқын «туңғыш улым» деп атап, олар менен қаншелли жақын мүнәсибет орнатқанын көрсетти. Сондай-ақ, Қудай Израил патшасын да «Мениң улым» деп атаған, себеби Израил патшасы Қудайдың ўәкили сыпатында халық үстинен ҳүкимдарлық қылды (Шығ 4:22-23; Мат 1:18-25; 14:33; Лук 1:26-38; Юхн 14:6-13; 19:7; 1Юхн 5:12-13; Кол 1:15-19; Евр 1:2-3).

Қудайдың Үйи – Бул сөз Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға айтылған (Бий 18:31; 1Пат 10:3; 1Жлн 6:10).

қурбанлық – Израиллылар Қудайға сыйыныў ушын буға, қой, ешки, кептер ямаса қумыры сыяқлы ҳайўанларды қурбанлық қылатуғын еди. Ҳайўан сойылғаннан соң, оның бир бөлеги Қудайға унамлы түтетки ушын садақа сыпатында қурбанлық орында түтетилген. Қалған бөлеги болса руўханийлерге берилген ямаса сыйыныўшылар тәрепинен желинген. Израил халқы Қудайға алғыс айтыў, Қудайдан берекет тилеў, гүналары ушын кеширим сораў мақсетинде қурбанлықлар берген. Ески Келисимде айтып өтилген бес қурбанлық түри мынадай: айып қурбанлығы, гүна қурбанлығы, жандырылатуғын қурбанлық, миннетдаршылық қурбанлығы, татыўлық қурбанлығы (Жар 8:20; Шығ 29:38-41; Леб 1-бап).

Қутқарылыў байрамы – Қутқарылыў байрамы еврей календарының биринши айы – абиб, яғный нисан айының он төртинши күни кеште белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай марттың ортасынан басланады. Қудайдың Израил халқын Мысыр қуллығынан қалай қутқарғанын олар Қутқарылыў байрамы күни еслеген. Ҳәр бир шаңарақ бир қозыны ямаса ылақты қурбанлық қылып, Қутқарылыў байрамына ас таярлаған. Шаңарақ ағзалары қурбанлық асын бирге жеген. Бул асқа қосып ашшы шөплер ҳәм ашытқысыз нан да желинген. Қутқарылыў байрамының еврейше атамасы – Песах. Қарақалпақша «Қутқарылыў байрамы». Жаңа Келисимде «Қутқарылыў байрамы» аты астында Қутқарылыў байрамы зыяпаты ҳәм оннан кейин жети күн даўамында белгиленген «Ашытқысыз нан байрамы» нәзерде тутылған (Шығ 12:1-14, 21-51; Леб 23:5-8; Сан 9:1-14; Нзм 16:1-7).

қутқарыў, қутқарылыў – Бул сөзлер адамлардың ҳәм пүткил бир халықтың душпанлардан ямаса олардың өмирине қәўип салып атырған басқа нәрселерден азат болыўын билдиреди.

Ески Келисимде бир адам белгили бир жағдайда басқаларды қәўип-қәтерден қутқарғанда «қутқарыўшы» деп аталған. Көп жағдайларда болса «Қутқарыўшы, Азат қылыўшы» деген ат Қудайдың Өзине қолланылған. Израил халқы тарийхындағы ең уллы ўақыялардан бири олардың Мысырдағы қуллықтан азат болғаны. Қудай Муўса арқалы кәрамат көрсетип, Өзиниң Қутқарыўшы екенлигин көрсеткен. Қудай Израил халқын көп мәртебе қутқарғаны ушын, олар келешекте Ийемиз бизлерди барлық душпанлардан ҳәм жаўызлықтан азат қылады, деген үмитте сол ўақытты интизарлық пенен күткен. Және Ески Келисимде пайғамбарлар пайғамбаршылық қылып, Қудай Өзиниң ҳақ қулын жибереди ҳәм адамларды гүналарынан азат қылады, деп айтқан. Пайғамбаршылықлар бойынша Қудайдың бул садық қулы патша Даўыттың әўладынан келип шығады.

Жаңа Келисимде айтылыўынша, адамлар Ийса Масийхтың өлими ҳәм тирилиўине исениўи арқалы гүнадан азат болады. Демек, ҳәр бир адам миллетине, түриниң реңине ямаса мәдениятына қарамастан қутқарылыўға ерисиўи мүмкин. Бул қутқарылыў адамның қылған саўап ислерине байланыслы емес. Адам тек ғана Қудайдың реҳими ҳәм мийрими арқалы гүналарынан азат болып, Ийса Масийх арқалы мәңги өмирге ийе болады. Ийса Масийхқа исенип, тәўбе қылған ҳәр бир адамды Қудай кеширеди. Соның ушын, Қудайдың Өзи де, Ийсаны Масийх ҳәм «Қутқарыўшы» деп атайды.

Ийса Масийхқа исенген адам Қудай менен жарасқаны ушын бул дүньяның өзинде-ақ қутқарылыўға ерискен деп есапланады. Қутқарылыўға ерискен ҳәр бир адамның өмиринде Мухаддес Руўх ҳәрекет қылады. Қутқарылыў тоқтаўсыз ҳәрекет болып, оған ерискен ҳәр бир адамның пикирлеўи ҳәм минез-қулқы өзгереди ҳәм бундай адам өз өмирин Қудайды ыразы қылыўға бағышлайды. Масийхыйлар ақырғы күнде де ҳүким қылынбайды. Масийхтың атанақ ағаштағы өлими ҳәм тирилиўи арқалы олар бул дүньяда да, ол дүньяда да қутқарылыўға ийе. Сол себептен исениўшилер өлгеннен кейин Қудай менен бирге жәннетте болыўына қатал түрде исенеди (Шығ 14:1-31; 15:1-21; Бий 3:9, 15; 2Пат 22:2-3; Заб 39:18; 77:35; Ийш 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Езк 37:23-25; Дан 6:27; Лук 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Юхн 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Елш 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Пет 1:3-5; 1Юхн 4:15-17; 5:13; Рим 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Кор 1:18; 2Кор 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Эфс 1:13-14; 2:4-9; 1Сал 4:16-17; 5:9-10; 1Тим 1:1; 2:3; 2Тим 1:9-10; Тит 1:3-7; Евр 9:27-28; Аян 22:3-5).

қыз Сион – Ерусалимди аңлатады (Заб 9:15; Ийш 10:32; Ерм 4:31).

лебийли, лебийлилер – Яқыптың улы Лебий урыўынан болған адамлар. Қудай Лебий урыўынан болған Харонның әўладын Израил халқының руўханийлери етип таңлаған еди. Лебий урыўының қалған адамлары диний мәресимлерди орынлаўда жәрдем берди. Буннан тысқары олар Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға, оның үскене ҳәм буйымларына да жуўапкер болды. Қудай Израил халқының туңғыш улларының орнына Лебий урыўын Өз хызметине алған еди. Өйткени Израилдың туңғыш уллары Қудайға тийисли еди. Кейин патша Даўыт лебийлилердиң базыларын Қудайға сыйыныў ўақтында қосық айтыўға ҳәм саз шертиўге тайынлады (Сан 3:5-13, 40-51; 1Жлн 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Лира – Тарлы саз әсбап (1Пат 10:5).

май – Мухаддес Китапта май сөзи астында көбинесе зәйтүн мийўесинен алынған май нәзерде тутылады. Әййемги Израилда зәйтүн майынан кең пайдаланылған. Шыралар ушын, теридеги жара ҳәм жарақатларды шыпалаў ушын зәйтүн майы қолланылған. Сондай-ақ, бай адамлар денелерин қәстерлеў ушын ең сапалы зәйтүн майынан пайдаланған. Базыда зәйтүн майы әтир менен араластырылып, жағымлы ийис шығарыў ушын шашқа, териге сүртилген. Бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып тайынлаў ўақтында басына жоқарғы сападағы зәйтүн майы қуйылған. Мухаддес шатырдағы ҳәм Ибадатханадағы буйымларды мухаддес қылыў ушын да зәйтүн майы қолланылған. Улыўма алғанда, май аўызбиршилик, абаданшылық, пәклик ҳәм Қудайдың Руўхының қүдиретли белгиси болған (Шығ 29:40; 30:25-33; Сан 28:5; 3Пат 5:11; 17:12; Мрк 6:13).

майлаў – Ески келисим дәўиринде Қудай бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып таңлағанда оның басына зәйтүн майын қуйыўға буйрық беретуғын еди. Зәйтүн майы Қудай Руўхының белгиси болып, май қуйылған адамның пәкленгенин ҳәм оған қүдирет берилгенин билдиретуғын еди. Усы жол менен таңланған адам, әсиресе патша еврей тилинде «машиах», яғный «май сүртип таңланған» деп аталатуғын еди. «Машиах» сөзи кейин ала лаўазым сыпатында қолланылатуғын болды. Мухаддес шатырдағы ҳәм Ибадатханадағы буйымлар да зәйтүн майы сүртилиў арқалы мухаддес қылынған (Шығ 40:13-15; 1Пат 10:1; 16:3; 3Пат 19:16; Ийш 45:1; Заб 17:51; Лук 4:18).

Масийх – Масийх еврейше «Машиах» сөзинен алынған, грек тилине «Христос» деп аўдарылған. Еврей тилинде бул сөз «майланған» деген мәнини билдиреди. Әййемги Израилда бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып тайынлаў ўақтында, оның басына зәйтүн майы қуйылып майланған. Бул ис-ҳәрекет сол адамның Қудай тәрепинен таңланғанын ҳәм Қудайдың хызметине бағышланғанын билдиреди. Сол себептен Масийх сөзи «Қудай тәрепинен таңланған» деген мәнисти де аңлатады.

Ески Келисимдеги пайғамбаршылықларда, бир күни патша Даўыттың әўладынан болған биреў Израил халқын душпанларынан қутқаратуғыны ҳәм жер жүзинде мәңги әдалат орнатып, барлық халықлар үстинен ҳүкимдарлық қылатуғыны айтылады. Кейин ала яҳудийлер ўәде қылынған сол қутқарыўшыны «Масийх» деп атайтуғын болды. Яҳудийлердиң ели Рим империясының қол астында қалғанда көп яҳудийлер, Масийх келип, бизлерди душпанымыздан қутқарады ҳәм Израил патшалығының уллылығын қайта тиклейди, деп үмит қылған.

Жаңа Келисим бойынша, Ийемиз Ийса Ески Келисимдеги пайғамбаршылықларда айтып өтилген Масийх. Ийса Масийх Өз ўазлары арқалы Қудайдың Патшалығы келиўин жәриялаған, бирақ бул Патшалық жер жүзиндеги патшалық емес еди. Ийса Масийх атанақ ағаштағы өлими арқалы шайтанның қүдиретин жоқ қылды, гүнаға ҳәм өлим қорқынышына қул болған пүткил адамзатқа азат болыў мүмкиншилигин берди. Соның ушын, Ийсаға исенгенлер Оны «Масийх» деп атайды (Мат 1:16-17; 2:4; 16:16; Мрк 9:41; Лук 2:11; 24:26, 46; Юхн 1:17; 7:41; Елш 2:31; Рим 1:4-6).

мәжилисхана – Грекше «синагога» сөзи адамлардың жыйынын аңлатады. Бул Жаңа Келисимниң китапларында ушырасады. Яқыптың хаты 2:2 де масийхыйлар жыйыны усылай аталады. Мәжилисханалар Бабилония сүргининен кейин, әсиресе Эзраның жаңалық киргизгени нәтийжесинде пайда болған болыўы мүмкин. Израил халқы жат бутқа табыныўшы елге тарқалып кетип, Ибадатханадағы улыўма хызмет миллий ҳәм диний өмирди бирлестиретуғын күштен айырылғанлықтан, олар ҳәр түрли жерде, яғный мәжилисханаларда жыйналыўға мәжбүр болған. Олар Қудай Ийениң өткен ўақытлардағы ислерин еске алып, Оннан жәрдем бериўди ҳәм қутқарыўды сораған.

Бабилониядан қайтып келгеннен соң, Эзра ҳәм Нехемияға уқсаған азаматлар халықты Қудайдың сөзин тыңлаў ушын жыйнады ҳәм оларды Мухаддес Китапларды изертлеўге шақырды. Сонда мәжилисхана бутқа табыныўшылық себепли қатал жаза алған адамлар орталығында оянған жаңа өмирдиң тәбийғый көринисине айланды. Сол себептен, Ийемиздиң иниси Яқып былай деди: «Өйткени әййемги ўақытлардан бери Муўсаның Нызамы ҳәр бир қалада жәрияланып киятыр ҳәм ҳәр дем алыс күни мәжилисханаларда оқылмақта» (Мат 4:23; Мрк 3:1; Лук 4:15; Елш 15:21; 19:8).

мәңгилик өмир – Мухаддес Китапта мәңгилик өмир тек ғана ўақыттың даўамын емес, ал өмирдиң мазмуны, яғный Қудай менен бирликте жасаўды, Оның мийрими ҳәм берекетлеринен ләззет алыўды билдиреди. Ески Келисимниң базы бөлимлеринде ҳақ адамлар Қудай менен мәңги жасайтуғыны ҳаққында жазылған, айырым ҳалларда өлилердиң тирилиўи ҳаққында айтып өтилген.

Жаңа Келисимде мәңгилик өмир не екенлиги ҳаққында кеңирек ашып берилген. Инсанның денеси өлсе де, руўхы өлмейди. Ийса Масийхқа ҳәм Оны жиберген Қудайға исенген адам мәңги өмирге ийе болады. Бундай адам ушын мәңги өмир усы дүньяда жасап атырған ўақтында басланады. Ол өлсе де ақыретте тириледи ҳәм оннан кейин ҳеш қашан өлмейди. Ақырзаман күни Қудай ҳақларға мәңгилик өмирди сый қылып береди, олар жәннетте жасап, бул дүньядағы барлық жаўызлықлардан азат болады. Гүнакарларға болса мәңги жаза бериледи, олар мәңгиге Қудайдан айырылады (Заб 15:9-11; 22:6; Ийш 26:19; Дан 12:2; Мат 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Лук 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Юхн 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Пет 1:4; 1Юхн 5:13; 2Кор 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Эфс 2:4-6; Фил 1:21-23; 3:13-14; Евр 12:22-24; Аян 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Мидия – Қүдиретли патшалық болып, ҳәзирги Иран мәмлекетиниң арқа-батысында жайласқан еди. Б. э. ш. 550-жылға келип, Мидия ҳәм Персия патшалығының ең әҳмийетли аймағына айланды, соның ушын Персия нызамлары «Мидия ҳәм Персия нызамлары» деп аталатуғын болды (Эст 1:19; Дан 6:8).

Мидян, мидянлылар – Ибрайымның тоқалы Қатурадан туўылған улларынан бири. Мидяннан тарқалған әўлад мидян халқы деп аталған еди. Олар көшпели халық болып, көбиси ҳәзирги Ақаба қолтығының шығыс тәрепиндеги шөлде жасайтуғын еди. Соның ушын, ол жерлер мидян халқының ели, сол жерде жасаған халық мидянлылар деп аталған (Жар 25:1-2; Шығ 2:11-15; Бий 6-бап).

мийрим – Мухаддес Китапта «мийрим» ҳәм «мийримли» сөзлери әдетте Қудайға ҳәм Оның қылған ислерине қарата қолланылады. Мийрим сөзиниң тийкарғы мәниси – Қудай уллылығы ҳәм шексиз сүйиспеншилиги себепли Өз қәлеўи менен инсанларға берекет береди. Бул дүнья жаратылғаннан берли Қудайдың мийрими адамзат ҳәм пүткил жанзаттың өмиринде көринип тур. Қудай оларға өмир бағышлайды ҳәм жасаў ушын керекли болған затларды жеткизип турады. Қудай барлық халыққа мийрим көрсетеди. Ески Келисимде Қудайдың Израил халқына болған шексиз мийримин Израил тарийхының ҳәр түрли дәўирлеринде көриўимиз мүмкин. Израил халқының кәраматлы түрде Мысырдағы қуллықтан азат болғаны буның айқын мысалы болады.

Жаңа Келисимде Ийса Масийхтың бул дүньяға келип, Оған исенгенлерге қутқарылыў бергени Қудайдың адамзатқа көрсеткен мийриминиң ең айқын дәлили. Ийса Масийх арқалы Қудай адамларды гүнадан азат қылып, ақлайды ҳәм оларға мәңги өмир бағышлайды. Бул мийримге ҳеш ким ылайықлы емес ҳәм мийрим инсанның қылған саўап ислерине байланыслы емес. Қудайдың көрсеткен мийримине минәсип болыў – гүнадан жүз бурып, Қудайға бойсыныў. Қудай Өз мийрими арқалы исениўшилерге Мухаддес Руўхын береди. Олар Мухаддес Руўх арқалы бул дүньяда Қудайға хызмет қылады (Жар 6:8; 19:16; 50:4; Шығ 33:12-13; Сан 14:8; Нзм 13:17; Аюп 33:24; Заб 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Ерм 31:2-3; Жоқ 3:32; Дан 9:18; Юнс 4:2; Лук 1:30; Юхн 1:17; Елш 4:33; 7:46; Рим 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Кор 15:10; Эфс 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Сал 1:11-12; 2Тим 1:9-10; Тит 2:11-14; 3:4-7).

Михаил – Мухаддес Китапта еки периштениң аты айтып өтилген, бириншиси – Михаил, екиншиси – Жабрайыл. Михаил бас периштелердиң бири болып, Израил халқының қорғаўшысы деп аталған. Михаил ҳәм оның қол астындағы периштелер шайтан ҳәм оның жаўыз периштелери менен саўаш қылып, оларды көктен қуўып жиберген (Дан 10:13, 21; 12:1; Яҳу 9; Аян 12:7-9).

Моаб, моаб халқы, моаблылар – Бул халық Ибрайымның иниси Лут әўладынан еди. Моаб ели Өли теңиздиң шығыс тәрепиндеги төбешикли өнимдар жерлерде жайласқан еди. Моаб халқы қудай Кемошқа табынатуғын еди. Моаб тили еврейшеге жақын. Бирақ олар Израил халқының душпаны еди. Израилдың пайғамбарлары моаб халқының аянышлы тәғдири ҳаққында көп пайғамбаршылық қылды. Бабилониялылар оларды қырып таслағаннан соң, бул халық жоқ болып кетти (Жар 19:37; Шығ 15:15; Сан 21:11; Ийш 15–16 баплар; Ерм 48-бап; Сеф 2:8-11).

Молох, Милком – Аммон халқының табынған қудайы. Адамлар өз перзентлерин қурбанлық қылыў арқалы Молохқа, яғный Милкомға табынған. Ал Қудайдың нызамларында бундай үрп-әдет пүткиллей қадаған етилген. Деген менен, Ерусалимге жақын жердеги Ҳинном ойпатлығында Израил халқы да Молохқа табынып, перзентлерин қурбанлық қылған (Леб 18:21; 20:2-5; 3Пат 11:7; Ерм 32:35).

мөр – Жип пенен мойынға асып жүретуғын цилиндр сыяқлы буйым ямаса мөр жүзиги. Әййемде бир хатты ямаса ҳүжжетти рәсмийлестириў ушын, оған мум, қорғасын ямаса басқа бир жумсақ нәрсе сүртилип, үстинен мөр басылған. Соның менен бирге, бул мөр хат ямаса ҳүжжет жиберип атырған адамның ҳүкимдарлығын ҳәм бийлигин билдирген (Жар 38:18; 3Пат 21:8; Эст 3:10).

Мухаддес – Мухаддес Китапта мухаддес сөзи көбинесе Қудайға қарата айтылған. Бул сөз Қудайдың пүткил барлықтан жоқарылығын ҳәм теңсизлигин билдиреди. Ол жалғыз, ҳақыйқый Қудай. Қудай пүткиллей пәк, гүнасыз ҳәм минсиз.

Мухаддес сөзи затларға да, адамларға да айтылған. Мухаддес сөзи «пәк, арнаўлы, айырып алынған, бағышланған» мәнислерин билдиреди. Бул сөз Мухаддес шатырдағы, кейин ала Ибадатханадағы буйымларға ҳәм үскенелерге қолланылған. Мухаддес орын ямаса буйым Қудайға бағышланған болып, оларға абайлы болып ҳәм итибар менен мүнәсибетте болыў талап қылынған. Мухаддес шатырда, кейин ала Ибадатханада хызмет еткен руўханийлер де мухаддес есапланған. Руўханийге қолланылған мухаддес сөзи оның Қудайға хызмет етиўине бағышланғанын ҳәм айрықша ўазыйпасы болғанын көрсетеди. Адамлар ҳәм буйымлар Таўратта буйырылған қурбанлықлар ҳәм диний мәресимлер арқалы пәкленип, мухаддес қылынған.

Қудай Өз халқына: «Мухаддес болыңлар», деп буйырған. Буның мазмуны мынадан ибарат, Израил халқы басқа халықлардан айырылып турыўы, өзлерин Қудайға бағышлап, Оның нызамларын орынлаўы керек еди (Шығ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Леб 19:2; 27:28; 1Пет 1:15; Евр 2:11).

Мухаддес бөлме – ЕҢ МУХАДДЕС БӨЛМЕ сөзине қараң.

Мухаддес Руўх – ҚУДАЙДЫҢ РУЎХЫ сөзине қараң.

Мухаддес шатыр – Израил халқы Қудайға сыйыныў ушын қолланған шатыр. Израил халқы Синай таўында турғанда, Қудай Муўсаға Мухаддес шатырды ҳәм оның барлық үскенелерин ислеўди буйырып, олардың анық үлгилерин көрсеткен. Бул шатырды бир орыннан екинши орынға көшириўге болатуғын еди. Мухаддес шатырдың ишинде еки бөлме бар еди. Биринши бөлмеси Мухаддес бөлме, екиншиси Ең мухаддес бөлме деп аталатуғын еди. Мухаддес шатырдың Ең мухаддес бөлмесинде Келисим сандығы сақланған. Бул шатыр Ушырасыў шатыры деп те аталған. Израил халқы қурбанлықлар усынғанда, Қудай Өз халқы менен ушырасыў ушын усы шатырда болатуғын еди. Кейин патша Сулайман Мухаддес шатырдың орнына Қудайға арнап Ерусалимде Ибадатхана қурдырды (Шығ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

мухаддеслер – Бул сөз Қудайға бағышланған, Оның хызмети ушын ажыратылған, яғный Қудайға тийисли адамлар деген мәнисти билдиреди. Ески Келисимде бир неше мәрте Израил халқына, Жаңа Келисимде болса Ийса Масийхтың изине ергенлерге қарата мухаддеслер деп айтылады (Дан 7:18, 21; 8:24; Елш 9:13, 41; Рим 8:27; 1Кор 6:1; 2Кор 1:1; Эфс 1:15; Фил 4:22; Аян 11:18).

Мысыр – Мысыр Ески Келисимде көп тилге алынған ҳәм дүнья тарийхында әҳмийетли из қалдырған. Мысыр ҳүкимдарлары «Фараон» деп аталған. Мысыр цивилизациясы жүдә раўажланған, халық аралық саўдада баслы орын тутқан. Нил дәрьясының суўлары ҳәм жемисли жерлери Мысыр турғынларын азық-аўқат пенен ҳәмме ўақытта тәмийинлеп турды.

Ашлық дәўирде Юсуп Мысыр халқын ҳәм әкеси Яқыптың барлық шаңарағын қутқарып қалады. Юсуптиң әкеси Яқып ҳәм оның шаңарағы Қананнан Мысырға көшип келеди. Бир неше әўлад өткеннен соң Яқыптың әўлады Мысырда қул болып қалады. Муўса пайғамбар Қудайдың буйрығы менен кәраматлар көрсетип, Израил халқын қуллықтан азат қылады ҳәм Мысырдан алып шығады. Мысыр ҳүкимдарлары көбинесе өз елинен сыртқа, әсиресе Қанан елине үлкен сиясий тәсир өткизетуғын еди ҳәм базыда әтираптағы жерлерге әскерий жүрислер қылатуғын еди. Қанан Мысырдан арқа-шығыста жайласқан, Израил халқы сол жерлерде жасайтуғын еди (Жар 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Шығ 1:8-14; 2:1–15:21).

ораза тутыў – Мухаддес Китапта ораза жүдә әҳмийетке ийе. Инсан илажсыз жағдайларға түсип қалғанда, саўап ушын емес, ал дуўа етиўге берилип, Қудайдың күшине мүтәжлигин билдириў мақсетинде ораза тутады.

Таўрат бойынша, Израил халқы гүналарынан тәўбе қылғанын көрсетиў ушын Пәклениў күни ораза тутыўы керек еди. Сондай-ақ, Израил халқы Бабилонияда сүргинде болғанда да, сүргиннен кейинги дәўирде де қайғылы ўақыяларды еслеў мақсетинде ҳәр жылы ораза тутқан. Ибадатхананың ўайран етилгенин еслеп ораза тутқаны усының бир мысалы болады. Белгиленген оразалардан тысқары, Израил халқы басқа жағдайларда да ораза тутқан. Мысалы, бир адам жақын адамының өлиминен соң өз қайғысын билдириў, қыйын жағдайда Қудайдан жәрдем сораў, өз гүнасынан тәўбе қылғанын ямаса басқаларға дәртлес екенин көрсетиў мақсетинде ораза тутқан.

Ораза әдетте дуўа менен байланыслы болып, Қудайдан жол-жорық алыў ҳәм күш-қуўат сораў ушын, биреўдиң қыйын жағдайын аңсатластырыў ушын тутылған (Леб 16:29-31; 23:26-29; 1Пат 7:6; 2Пат 1:12; 12:15-23; 2Жлн 20:3-4; Эзр 8:21-23; 10:6; Нхм 1:4; Эст 4:3, 15-17; Заб 34:13; Ийш 58:3-12; Ерм 14:10-12; Дан 9:3-4; Юнс 3:5-8).

орама китап, орама қағаз – Әййемги ўақытларда китаплар әдетте узын орама түринде болып, олар папирус ямаса ийленген териден исленген (Ерм 36:22-23; Езк 2:9-10; Зхр 5:1-2; Аян 5:1-2, 4-8).

Өлилер мәканы – Әййемги Израил халқы Өлилер мәканын жер астындағы түпсиз шуқырлық, марҳумлар баратуғын қараңғы жер, деп түсинген (Аюп 17:13; Ийш 14:9; Аян 6:8).

өңирше, қалталы өңирше – Бас руўханий көкирегине тағатуғын, қымбатбаҳа таслар менен безелген арнаўлы қалта. Қалталы өңиршеге Урим ҳәм Туммим деген мухаддес затлар салынған еди. Бас руўханий Қудайдың еркин билиў ушын Урим ҳәм Туммимди қолланған (Шығ 28:15-30).

пайғамбар – Қудайдың хабарын адамларға жеткизетуғын инсан. Ески Келисим дәўиринде Израил халқының пайғамбарлары халықты гүнадан тәўбе қылыўға ҳәм Қудайға қайтып келиўге шақырған. Базыда олар ҳәттеки ҳүкимдарлардың ҳәм басқа халықлардың гүналарын ашып, оларды да туўры жолдан жүриўге шақырған. Пайғамбарлар өз хабарлары арқалы келешекте жүз беретуғын ўақыялар ҳаққында пайғамбаршылық қылған, адамларға жигер берген ҳәм жүз беретуғын апатлардан халықты алдын ала ескерткен. Әдетте олар хабарларында ҳәр түрли салыстырма түрдеги сүўретлеўлерден пайдаланған. Базы пайғамбарлардың жазып қалдырған пайғамбаршылықлары, аянлары ҳәм хабарлары кейин ала Ески Келисимге киргизилип, бул жазыўлар сол пайғамбарлардың атлары менен аталған.

Жаңа Келисим дәўиринде Қудай базы масийхыйларды пайғамбарлық хызметине тайынлаған. Бул пайғамбарлар исениўшилерге Қудайдың сөзин жеткизген. Базыда олар Мухаддес Руўх илҳамы менен пайғамбаршылық та қылған. Мухаддес Китапта жалған пайғамбарлар ҳаққында да айтып өтилген. Олар Қудайдан хабар алып келдик, деп адамларды алдап, жолдан урған (Жар 20:7; Шығ 15:20; Нзм 34:10; Бий 4:4; 1Пат 3:20; Ийш 13:1; Ерм 1:5; Елш 11:27-28; 21:10-11; 1Кор 12:28; 14:1-5, 29-33; Эфс 4:11-12).

парисей – Ийса Масийхтың дәўиринде болған яҳудийлердиң әҳмийетли бир диний топары. Бул атама еврейшеде «ажыратылған» деген мәнисти билдиретуғын сөзден келип шыққан. Парисейлер Таўрат нызамларына қатал түрде әмел қылатуғын еди, соның менен бирге, аўызеки тарқалған үрп-әдетлерге ҳәм пәклениў рәсимлерине де әмел қылатуғын еди. Парисейлер ағымына тек ғана бир неше мың адам кирген болып, улыўма халықтың кишкене бир топарынан ибарат еди. Парисейлер халық арасында абырайға ийе еди. Олардан базылары жоқарғы кеңес ағзалары болған. Айырым парисейлер Ийса Масийхқа исенди, көплери болса Ийсаға ҳәм Оның тәлиматына қарсы шықты (Мат 27:62; Мрк 7:3; Елш 23:6-9).

периз халқы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Периз халқы Қананның ортаңғы бөлегиндеги таўлы жерлерде жасаған (Жар 13:7; 34:30; Шығ 23:23; Ешу 3:10).

периште – Бул сөз хабаршы ямаса жиберилген дегенди аңлатады. Еврейше «малах», грекше «ангелос», деп айтылады. Ол Мухаддес Китапта көбинесе әпиўайы хабаршылар ямаса хабарлар ҳаққында сөз етилгенде қолланылады. Мухаддес Китапта периште сөзи ақыл-если жанзатлардың айрықша түри сыпатында түсиндириледи. Негизинде, периштелер адамларға қарағанда басқаша болған жанзатлар болып табылады. Олар Қудайды қоршап турады, Қудай дүньяны басқарғанда, олардан пайдаланады. Қудай периштелер арқалы айырым адамларға ҳәм халықларға жәрдем береди.

Мухаддес Китап периштелердиң адамлар ушын айырым ўақыяларға қатнасқаны туўралы айтылған гүрриңлерге бай. Қудай көрсеткен аянлардың баслы мәўритлеринде периштелер өз хызметин айрықша көрсете алған. Мысалы: Синай таўында Мухаддес Нызам жәрияланғанда, Масийх туўылғанда, Оның түр-түси өзгергенде, Ол Гетсемани бағында дуўа еткенде, өлимнен қайта тирилип, аспанға көтерилип кеткенде, олар Қудайдың буйрықларын орынлап, Оның қолында тек әсбап болып хызмет етеди. Соның менен бирликте, Мухаддес Жазыў барлық исениўшилер периштелердиң панасы ҳәм қорғаўы астында екенин ҳәм периштелердиң гүнакарлардың қутқарылатуғынына қуўанатуғынын үйретеди (Дан 10:13; Мат 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Лук 2:10; 15:10; Елш 5:19; 7:38, 53; 1Пет 1:12; Гал 3:19; Евр 1:14; 12:22).

Персия – Әййемги қүдиретли патшалық. Персия патшасы Кир Бабилонияны басып алғаннан соң, Персия патшалығының пайтахты ҳәзирги Ирактың қубласында жайласқан Бабилон болды. Бирақ патша Дарий Персеполис деген таза пайтахт қурдырады. Бул патшалық «Мидия ҳәм Персия» деп те аталады, себеби Мидия бул патшалықтың әҳмийетли ўәлаятларынан бири еди. Персия нызамлары «Мидия ҳәм Персия нызамлары» деп аталған. Даниел пайғамбар Персия ҳүкиметинде жоқарғы лаўазымды ийелеген еди. Эстер китабында сүўретленген ўақыялар Суза қорғанында – Персия патшаларының қысқы сарайында жүз берген. Ҳәзирги Өзбекстанның көп бөлеги ҳәм улыўма Орта Азияның көп жерлери б. э. ш. VІ әсирде Персия патшалығының қарамағында болған. Тарийхшылар сол дәўирдеги Персия патшалығын Ахаменийлер патшалығы деп те атайды (Эст 1:19; Дан 6:1-28; 6:8).

Пурим байрамы – Бул байрам еврей календарының он екинши айы болған адар айының 14-15-күнлеринде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай февральдың ортасынан басланады. Пурим байрамын Персия патшасы Ахашўероштың ҳүкимдарлығы дәўиринде ханбийке Эстер ҳәм оның ағасы Мордохай жәриялаған. Еки күн белгиленетуғын бул байрам даўамында яҳудийлер Қудайдың Израил халқын қырылып кетиўден қалай сақлап қалғанын еслеген. Бул байрамда адамлар шадланған, зыяпатлар берип, бир-бирине саўғалар берген. Бул байрам бабилония тилинде – пур, яғный «шек таслаў» сөзинен алынған (Эст 9:20-32).

рефа халқы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Бул халық та анақ халқындай бәлент бойлы, күшли болған деп айтылады (Жар 15:20; Нзм 2:11; 3:11; Ешу 13:12).

Руўханий, бас руўханий – Диний хызмет ҳәм мәресимлерди өткериў ушын айрықша таярланған адам. Әййемги Израилда Таўрат бойынша, руўханий Лебий урыўынан, Муўсаның ағасы Харон әўладынан болыўы керек еди. Руўханийлер Мухаддес шатырда, кейин ала Ерусалимдеги Ибадатханада хызмет еткен. Олар сыйыныў ўақтында басшылық қылып, қурбанлықлар беретуғын еди, диний дәстүр ҳәм мәресимлерди өткеретуғын еди. Руўханийлерге хызмет ўақтында лебийлилер жәрдем берген. Мухаддес шатырдың Мухаддес бөлмесине, кейин ала Ибадатхананың Мухаддес бөлмесине кириўге тек ғана руўханийлердиң ҳуқықы бар еди. Руўханийлерге Израилда жер үлес берилмеген еди. Таўрат бойынша, олар берилген қурбанлықлардан үлес алып, күнделикли мүтәжликлерине қолланатуғын еди. Руўханийлерге адамлар арасындағы келиспеўшиликлерди шешиў ҳәм Қудайдың нызам ҳәм қағыйдаларын халыққа үйретиў ўазыйпасы тапсырылған еди.

Бас руўханий өз ўазыйпасын орынлаў ушын арнаўлы кийимлер кийген. Бул кийимлер эфод, баҳалы үст кийим, нағыслы узын көйлек, сәлле, белбеў ҳәм он еки тас тағылған қалталы өңиршеден ибарат еди. Бас руўханий жылына бир мәрте – Гүнадан пәклениў күнинде өзиниң ең әҳмийетли ўазыйпасын орынлаған. Сол күни бас руўханий Мухаддес шатырдың, кейин ала Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесине кирген. Бул бөлмеде ол өзин ҳәм Израил халқын гүнадан пәклеў мәресимин өткерген (Шығ 28-бап; Леб 8:6-9; Сан 18:8-20).

садақа – Адамлар Қудайға сыйынып, өз исенимин ҳәм иззет-ҳүрметин билдириў ушын беретуғын нәрсе. Таўрат нызамы бойынша еки садақа түри бар, булар мынадай: ғәлле садақасы ҳәм ишимлик садақасы (Шығ 25:29; 29:28; Леб 2:2).

саддукей – Ийса Масийхтың дәўиринде болған яҳудийлердиң әҳмийетли бир диний топары. Бул топар руўханийлерден ҳәм жоқарғы класс адамларынан ибарат еди. Саддукейлер үлкен сиясий күшке ийе болып, Ибадатхана ислерине де ҳүкимин өткизетуғын еди. Жоқарғы кеңес ағзаларының көпшилиги саддукейлерден ибарат еди. Парисейлерден айырмашылығы, олар аўызеки тарқалған үрп-әдетлерди қабыл қылмайтуғын еди, тек ғана Таўратта жазылған нызам ҳәм қағыйдаларға әмел қылатуғын еди, өлилердиң тирилиўине де исенбейтуғын еди. Ийса менен саддукейлер арасында көп келиспеўшиликлер болып туратуғын еди (Мат 3:7; 22:23-33; Елш 4:1-3; 5:17).

Самария – Б. э. ш. 885-874-жыллары ҳүкимдарлық қылған патша Омрий дәўиринен баслап, Самария Израилдың, яғный арқадағы патшалықтың пайтахты болды. Ески Келисимде базыда Самария деген атама Израил патшалығының орнына да қолланылған. Жаңа Келисимде болса бул атама астында Иордан дәрьясының батысындағы, Галиланың қубла тәрепиндеги жерлер нәзерде тутылған. Самария Рим империясына қараслы Яҳудия аймағының ишинде еди (3Пат 13:32; 16:23-24; 4Пат 17:24).

самариялы – Жаңа Келисим дәўиринде Самарияда туўылған адам. Б. э. ш. 722-жылы ассириялылар Израилды, яғный арқа патшалықты басып алғаннан кейин турғынларының көпшилигин тутқын етип алып кетти. Самария жерине болса жат халықлар мәжбүрий көширилди. Бир неше әсирлерден соң греклер де бул жерлерге орналасып алды. Соның ушын, Рим империясы дәўиринде Самария турғынлары этника жағынан аралас болған. Самариялылар ҳәм яҳудийлер арасында келиспеўшилик бар еди. Самариялылар тек ғана өзлериниң Таўратын Қудай жиберген мухаддес китап деп билетуғын еди. Олардың Таўрат нусқасының яҳудийлердиң Таўратынан өзгешелиги бар еди. Самариялылар Қудайға Ерусалимде емес, ал Гериззим таўында сыйынған. Олар шама менен б. э. ш. 400-жылы Гериззим таўында ибадатхана қурған. Бул ибадатхана шама менен б. э. ш. 128-жылы яҳудийлер тәрепинен ўайран қылынған. Буның ақыбетинде яҳудийлер ҳәм самариялылар арасында қарсылық оғада күшейген (4Пат 17:1-6, 24-41).

Сидон – ФЕНИКИЯ сөзине қараң.

Сион – Патша Даўыт ебус халқынан тартып алған Ерусалимниң бир бөлеги Сион деп аталатуғын еди. Бул орын Даўыттың қорғаны деп аталды. Кейин болса Ибадатхана қурылған төбе Сион таўы деп аталатуғын болды. Ески Келисимдеги қосық қатарларында ҳәм пайғамбарлардың жазыўларында Сион сөзи көбинесе Ерусалим қаласына ямаса Қудайдың халқына қарата қолланылған (2Пат 5:6-9; 3Пат 8:1; 4Пат 19:21).

суў сақлағыш, суў сақланатуғын шуқыр – Жаўынның суўын бир жерге жыйнаў ҳәм сақлаў ушын исленген жасалма ҳәўиз. Шуқыр етип қазылғаннан соң шуқырдың ҳәмме жағына таслар қалап шығылады. Таслардың үсти сыбалып, қудық сыяқлы етип исленген. Оннан қала берсе, тастай қатты жерлерде де, жерди қазып, ҳәўиз ислеген, тастай болғаны ушын, қазылған шуқырдың дийўалларына тас қалаўдың ҳәжети болмаған (1Пат 13:6; 19:22; 2Пат 3:26; Ийш 22:11; Ерм 38:6).

суўға шомылдырыў – Грекше «баптизо» – суўға шомылдырыў ямаса жуўындырыў деген мәнисте. Әҳмийетли диний мәресимлерден бири болып, бул мәресим арқалы инсан өзин Қудайға бағышланғанын көрсетеди. Таўрат нызамлары бойынша, инсан напәкликтен тазаланыў ушын суў менен жуўынып, пәклениў мәресимин өткизетуғын еди. Кейин ала, Ийса Масийх дәўиринде Яқыя адамларды суўға шомылдырылыўға шақырды. Ийса Қудайдың еркин толық орынлаў ушын Яқыя тәрепинен суўға шомылдырылған. Ийса пүткил ел бойлап тәлим берип жүргенде, оның шәкиртлери де Яқыяға уқсап адамларды суўға шомылдыратуғын еди.

Ийса Масийх аспанға көтерилмесинен алдын шәкиртлерине: «Сонлықтан да барып, барлық миллетлерди Маған шәкирт қылыңлар: оларды Әкениң, Улдың ҳәм Мухаддес Руўхтың аты менен шомылдырыңлар», деп буйрық берди. Сол ўақыттан баслап суўға шомылдырыў мәресими Ийсаның өлими ҳәм тирилиўиниң белгиси болып хызмет етеди. Суўға шомылдырылған адам ески өмири ушын өлип, жаңа өмир ушын тирилген есапланады. Шомылдырылыў және исениўшилердиң Ийсаның қаны арқалы гүнадан пәкленгенин де билдиреди (Шығ 29:4; 30:17-21; Мат 3:13-15; Мат 28:18-20; Юхн 3:22-26; 4:1-3; Елш 22:16; 1Пет 3:21; Рим 6:1-5; Кол 2:12; Евр 6:2).

сүйиспеншилик – Мухаддес Китапта бул сөз тек ғана адамлардың өз ара мүнәсибетин емес, ал олардың Қудай менен болған жақын мүнәсибетин көрсетиў ушын да қолланылған.

Ески Келисимде буның анық мысалы Қудайдың Израил халқы менен болған мүнәсибети болады. Израил халқы Қудайдың сүйиспеншилигине ийе болғанлықтан, Қудай олар менен келисим дүзиўге шешим қабыллайды. Бул келисимниң шәрти бойынша, Израил халқы Ийеси Қудайды пүткил жүреги менен, жаны менен, пүткил барлығы менен сүйиўи ҳәм Оның буйрықларын орынлаўы тийис еди. Сол буйрықлардың биринде айтылыўы бойынша адам өзгени өзиндей сүйиўи керек.

Ийса Масийх Қудайды ҳәм басқаларды сүйиў ҳаққындағы буйрықларды Таўраттың ең әҳмийетли буйрықлары деп есаплаған. Ол Өз шәкиртлерине, бир-бириңизди сүйиңлер, буйрықларыма әмел қылыңлар, деп буйырған. Ийсаның Өзи де аспандағы Әкесин қаншелли сүйетуғынын көрсетиў ушын Оның буйрықларын толық орынлаған.

Қудай пүткил адамзатқа болған сүйиспеншилигин көрсетиў мақсетинде бул дүньяға Өзиниң жалғыз Улы Ийса Масийхты жиберген еди. Ийса Масийх адамзаттың гүнасы ушын қурбан болды. Ийсаға исенген ҳәр бир адам гүналарынан пүткиллей пәкленеди ҳәм мәңги өмирге ийе болады. Қудай сүйиспеншилик булағы болғаны ушын Оған исенгенлер де Қудайдан үлги алып, бир-бирин жақсы көриўи керек (Леб 19:18; Нзм 6:5; 7:6-9; 11:1; Мрк 12:28-34; Юхн 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Юхн 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Рим 5:8).

сүргин – Бул сөз астында әдетте Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары душпанлар тәрепинен басып алынып, турғынларының көпшилиги басқа елге тутқын етип әкетилген дәўир нәзерде тутылады. Мухаддес китапта айтылыўынша Израил ҳәм Яҳуда халықлары Қудайдың ҳүкими ақыбетинде сүргин етилген, себеби олар Қудайдың Муўса арқалы дүзген келисимине садық болмаған еди.

Б. э. ш. 722-жылы Ассирия Израилды, яғный арқа патшалықты басып алды. Ассириялылар Израил пайтахты Самарияны қолға киргизгеннен соң халықтың көпшилигин Ассирияның аймақларына тутқын етип алып кетти. Израил елине болса жат халықларды мәжбүрлеп көширди. Б. э. ш. 605-жылдан баслап, Бабилония халқы Яҳудаға, яғный қубла патшалыққа қайта-қайта ҳүжим қылды. Усы ҳүжимлер ўақтында олар базы яҳудийлерди Бабилонияға тутқынлыққа алып кетти. Даниел пайғамбар деп танылған жас жигит те сол тутқынлар арасында еди. Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда пайтахты Ерусалимди қолға киргизип, оны ўайран қылды. Елдиң көпшилик турғынларын тутқын етип алып кетти. Тутқынға түспеген яҳудийлер Мысырға қашып барды.

Яҳудийлер Бабилония сүргининде болғанда да өзлерине үй салып, саўда ҳәм дийханшылық пенен шуғылланған. Олар өз диний үрп-әдетлерине әмел қылған ҳалда, миллий өзлигин сақлап қалған. Даниел ҳәм Езекиел пайғамбарлар усы сүргин дәўиринде хызмет еткен. Кейин Яҳуда ели Персия ҳүкимдарлығы астында болғанда, яҳудийлерден базылары Зеруббабел ҳәм Ешуа басшылығында Яҳудаға қайтып барып, Ерусалимде Ибадатхананы қайта қурыўды баслаған. Арадан жыллар өтип, Персия патшасының хызметиндеги яҳудий ҳәмелдары Нехемия да Яҳудаға қайтқан ҳәм Ерусалим дийўалларын қайта қурыў ислерине басшылық қылған.

Көп яҳудийлер өз ўатанынан узақта жасап қалған. Эстер китабында Персия патшалығында жасаған яҳудийлер туўралы сөз етилген. Бул ўақыялар б. э. ш. V әсирде Персия патшалығының пайтахты Сузада болған (4Пат 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Жлн 36:13-21; Эзр 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Нхм 1:1-11; Ерм 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Дан 1:1-6).

Тир – ФЕНИКИЯ сөзине қараң.

туңғыш ул – Әййемги ўақытлары туңғыш ул жоқарғы орынға ийе еди. Әдетте туңғыш улға пәтия берилгенде, оған айрықша берекет тиленген. Туңғыш ул инилерине қарағанда еки есе көп мийрас алған. Әкесиниң өлиминен соң туңғыш ул шаңарақ басшысы есапланған.

Таўрат бойынша, Израил халқында ҳәр бир шаңарақтағы қарыннан биринши шыққан ул Қудайға тийисли болып, Оған бағышланыўы тийис еди. Барлық туңғыш уллардың орнына лебийлилер Мухаддес шатырда, кейин ала Ибадатханада хызмет қылған. Туңғыш улды қайтарып сатып алыўдың белгиси сыпатында руўханийлерге пул садақа етип берилген. Қудай Израил халқының туңғыш улларын Мысырдағы ең кейинги апаттан қурбанлық арқалы қутқарған, кейин ала бул Қутқарылыў байрамы етип белгиленетуғын болды (Жар 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Шығ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; Сан 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Нзм 21:15-17).

усынылған нанлар – Мухаддес шатырдағы столға, кейин ала Ибадатханадағы столға Израилдың он еки урыўы ушын он еки ашытқысыз нан қойылған. Бул нанлар Жаратқан Ийениң дәргайындағы столға қойылған, соның ушын еврейшеде «дәргайындағы нан» деп те аталған. Нанлар столда бир ҳәпте турғаннан соң, жаңа писирилген он еки нан менен алмастырылған. Столдан алынған нанларды тек ғана руўханийлер жеген. Усынылған нанлар Жаратқан Ийениң дәргайын билдиретуғын нышан болып, Қудай Израил халқының қүдирети ҳәм тәмийинлеўшиси екенлигин де билдирип турған (Леб 24:5-9).

Ушырасыў шатыры – Ушырасыў шатырының және бир аты Мухаддес шатыр. Адамлар Муўса арқалы Жаратқан Ийеден мәсләҳәт сораў нийетинде орданың сыртындағы шатырға келген. Жаратқан Ийе сол шатырда Муўсаға сөйлеген (Шығ 39:32; 40:2; Леб 1:1; 10:8).

фараон – Әййемги Мысыр патшаларының атамасы (Жар 41:1; Шығ 6:27).

Феникия – Израилдан арқа тәрепте Жер Орта теңизи бойында жайласқан жер. Бул жер Тир, Сидон, Арўад ҳәм Габол қалалары тәрепинен бақлаў астында болған. Ҳәзирги Ливан мәмлекетиниң Жер Орта теңизи бойындағы жери әййемги Феникия жерине туўры келеди (3Пат 5:1; 2Жлн 2:3, 11; Мрк 7:24; Елш 11:19; 15:3; 21:2).

филист халқы, филистлер, Филистия – Әййемги дәўирлерде Филистияның турғынлары филист халқы деп айтылған. Қанан жериниң қубла-батыс тәрепинде, Жер Орта теңизиниң бойында жайласқан еди. Жер Орта теңизиндеги Крит атаўында жасаған халықтан келип шыққан болыўы мүмкин. Филист халқы Газа, Ашкелон, Ашдод, Гат, Экрон қалаларына тийкар салған (Жар 26:1; Шығ 13:17; Бий 13:1; 2Пат 5:17).

Хабашстан – Еврейшеде бул «Куш» деп аталған. Жар 10:6 аят бойынша Хабашстанның турғынлары Нухтың ақлығы Куштың урпақлары болады. Хабашстан Мысырдың қубласында, шама менен Нубия ямаса Эфиопия аймағында жайласқан (4Пат 19:9; Эст 1:1; Заб 86:4; Ийш 11:11; Сеф 3:10).

хет халқы, хетлер – Ески Келисим дәўириниң басында бул атама Қанан нәсилинен болған Хеттиң әўладына айтылады. Ибрайым жасаған заманда Қанан елинде бир неше халықлар жасайтуғын еди. Олардың бири хет халқы еди. Хет халқынан болған Эфрон деген адам Ибрайымға Сараны жерлеў ушын жер сатқан еди. Израил халқы Қананды басып алғанда, хет халқын да жеңилиске ушыратқан еди. Патша Сулайман хет әўладларын аўыр жумысқа жумсаған. Б. э. ш. XVІІ әсирден XІІ әсирге дейин хет халқының патшалығы уллы бир патшалық болып, көп жерлерди ийелеген. Бул жерлер ҳәзирги Туркиядан қублаға қарай, Сирияға дейин созылған еди. Кейин ала Ассирия хет халқын жеңилиске ушыратып, олардың жерлерин басып алған (Жар 10:15; 23:1-20; 3Пат 9:20-21).

хиў халқы, хиўлер – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Хиў халқы Қанан елиниң орайында жасаған (Шығ 3:8; Нзм 7:1; Ешу 3:10; 3Пат 9:20).

Хош Хабар – Ески Келисим пайғамбарлары Масийх ҳаққында көп пайғамбаршылық қылған. Интизарлық пенен күтилген Масийхтың келгени ҳаққындағы хабар Жаңа Келисимде Хош Хабар деп аталады. Ийса адамзатты гүна ҳәм өлим күшинен азат қылыў ушын келген. Ийса Масийхқа исенген ҳәр бир адам, миллетинен тысқары, Қудайдың Патшалығына кире алады.

Ийса Масийх жер жүзиндеги хызмети даўамында Өз шәкиртлери менен бирге: «Қудайдың Патшалығы жақынласты!» деп жәрия қылып, адамларды тәўбе қылыўға ҳәм Хош Хабарға исениўге шақырған. Ийсаның Өз тәлиматы ҳәм қылған ислери, адамзатты гүналардан азат қылыў ушын атанақ ағашта жан бериўи ҳәм үшинши күни өлимнен тирилиўи арқалы адамлар Хош Хабарды және де толық түсине баслады. Ийса аспанға көтерилместен алдын шәкиртлерине Хош Хабарды пүткил дүнья бойлап тарқатыў ўазыйпасын тапсырды. Шәкиртлер Ийсаның Масийх, яғный Қудай тәрепинен жиберилген Қутқарыўшы екенин айтып, Хош Хабарды жәриялай баслады.

Хош Хабар сөзи Жаңа Келисимдеги биринши төрт китапқа қолланылған. Бул Хош Хабарларда Ийса Масийхтың өмири, хызмети ҳәм тәлими сөз етилген (Мат 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Мрк 1:14-15; Лук 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Елш 1:8; 4:12; 5:42; 1Кор 15:1-4).

ҳалилуйя – Еврейше сөз болып, «Жаратқан Ийени алғыслаң» деген мәнисти билдиреди (Заб 110:1; 149:1; 134:1; Аян 19:1).

Шаббат күни – Израил халқында ҳәптениң жетинши күни, бизлердиң ҳәптемиз бойынша шемби күни. Бул күн мухаддес есапланып, дем алыў күни болған. Қудайдың Муўса арқалы берген нызамы бойынша, Шаббат күни жумыс ислеў қадаған етилген еди. Израил халқы Шаббат күнин Қудайға шүкир айтыўға бағышлаған. Бул күнде руўханийлер арнаўлы қурбанлық усынған.

Жаңа Келисим дәўирине келип, дин хызметкерлери Шаббат күнине тийисли қыйын қағыйдалар дизимин жаратқан. Ийса Өз тәлиматы ҳәм қылған ислери менен бул дизимге қарсы шығып, адамларға дем алыў күниниң негизги мәнисин түсиндиреди ҳәм инсан Шаббат күни ушын емес, ал Шаббат күни инсан ушын жаратылғанын айтады (Шығ 20:8-11; 31:12-17; Леб 23:3; Сан 28:9-10; Нзм 5:12-15; Мат 12:1-14).

шайтан – Аспандағы жанзат, гүнакар периштелердиң басшысы. Бул периштелер жаўыз руўхлар, жинлер деп те аталған. Шайтан Қудайға ҳәм Қудайдың халқына қарсы шығады. Ол ҳәмме ўақытта жаўызлық қылыўға ҳәрекет етип, адамларды алдайды ҳәм оларды Қудайдың жолынан азғырады. Ийса Масийх күшли ерки ҳәм кәраматлары арқалы шайтаннан үстем екенлигин көрсетти. Жаңа Келисимде, бир күни шайтан пүткиллей жеңилиске ушырайды, деп жазылған.

«Шайтан» деген атама еврей тилиндеги «душпан, айыплаўшы» мәнисин билдиретуғын сөзден келип шыққан. Жаңа Келисимде шайтан және азғырыўшы деп те айтылады. Жаңа Келисимде, шайтан адамларды азғырыўға салады, деп айтылған. Ол «бул дүньяның ҳәкими» деп те аталған (Зхр 3:1; Мат 4:1-11; 25:41; Лук 8:12; Юхн 8:44; 12:31; Елш 10:38; 1Юхн 3:8; 2Кор 4:4; 1Сал 2:18; Аян 12:9, 10; 20:10).

шек – Шек таслаўда ағаш бөлеклери ямаса таслар қолланылған, усы арқалы Қудайдың еркин анықлаған. Базыда адамлар шек таслап, Қудайдан бир исти қалай ямаса қашан ислеў кереклигин сораған (Леб 16:8; Ешу 19:1; Юнс 1:7).

Эдом, эдом халқы, эдомлылар – Бул халық Яқыптың ағасы Эсаўдан келип шыққан. Эдом халқы Өли теңиздиң қубла ҳәм қубла-шығысындағы таўлы Сеир жеринде жасаған. Бул халық Израил халқының душпаны болып келген. Даўыттың ҳүкимдарлығы дәўиринде Израил халқы эдомлылардың жерин басып алды. Бирақ Даўыттың ҳүкимдарлығынан соң эдом халқы Израилға қарсы бас көтерип турған ҳәм нәтийжеде өз ғәрезсизлигине ерискен еди (Жар 36:8-9; Сан 20:14-21; 2Пат 8:13-14; 3Пат 11:14-22; 4Пат 8:20-22).

эфод – Еврейше сөз, бас руўханийдиң кийетуғын арнаўлы кийимин усылай атаған. Эфодқа тағылған қалталы өңиршеге Урим ҳәм Туммим деген мухаддес нәрселер сақланған. Айырым жағдайларда руўханийлер Қудайдың еркин билиў ушын Урим ҳәм Туммимнен пайдаланған. Ески Келисимниң базы аятларында эфод сөзи руўханийлердиң кийетуғын кийимине қолланылып, бул кийим зығыр таўардан тигилген. Бийлер китабында бул сөз бутты ямаса адамлар пал ашыў ушын пайдаланған затты билдирген (Шығ 28:6-14; 29:5; Бий 8:27; 17:5; 1Пат 23:9-12).

Эфрайым – Яқыптың улы Юсуп Мысырда еки уллы болады, үлкени Менашше, генже баласы Эфрайым еди. Эфрайым ҳәм Менашше урыўлары Юсуптиң усы еки улынан келип шыққан. Эфрайым генже ул болса да, Яқып оны Менашшеден жоқары қойып, пәтия берген.

Патша Сулайманның өлиминен соң арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан ажыралып шықты. Бул он урыў өз алдына мәмлекет қурып, Израил патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Самария болды. Арқадағы урыўлар арасында Эфрайым ең үлкен урыў болғаны ушын, Ески келисимниң базы қатарларында Эфрайым деген атама он урыўға ҳәм олар орнатқан Израил патшалығына қарата қолланылған (Жар 48:17-20; 3Пат 11:26–12:24).

Яқып – Яқып Ибрайымның ақлығы, Ысақтың улы еди. Яқып Пенуелде Қудай менен гүрескеннен соң, Қудай оған «Израил» деп ат қойды. Соның ушын, Ески Келисимде Яқыптың әўладлары «Израил халқы» деп аталған. Көбинесе Ески Келисимдеги пайғамбарлар жазыўларында ҳәм қосық қатарларында Израил халқы Яқып ямаса Яқыптың әўлады деген ат пенен айтылады (Жар 32:28-29; 35:10; Мат 13:55; 17:1; 27:56; Гал 1:19).

Жаңа Келисимде Ийсаның он еки елшиси арасында Яқып атлы еки шәкирти бар еди. Ийсаның Яқып деген иниси де болып, ол Ерусалимдеги жәмәәттиң абырайлы жолбасшысы ҳәм Жаңа Келисимдеги «Яқыптың хаты» авторы еди (Жар 32:28-29; 35:10; Мат 13:55; 17:1; 26:36; Гал 1:19).

Яҳуда – Яқыптың он еки улының бири болып, Яҳуда урыўының бабасы еди. Яҳуда урыўы Израил елиниң қубла бөлиминдеги ең үлкен урыў болған. Патша Сулайманның өлиминен соң арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан айырылып шықты. Яҳуда ҳәм Бенямин урыўлары өз алдына ел болып, Яҳуда патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Ерусалим болды. Ески Келисимниң базы жерлеринде қубладағы бул еки урыў Яҳуда халқы деп айтылып, усы урыўлар жасаған жер, Яҳуда ели деп айтылған.

Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда елин басып алып, турғынларының көбисин Бабилонияға сүргин етип алып кеткен. Жетпис жылдан кейин, Персия империясы ҳүкимдарлығы дәўиринде сүргиндеги яҳудийлердиң базылары Яҳудаға қайтып келди. Олар Ерусалимдеги Ибадатхананы ҳәм қала дийўалларын қайта қурды. Ерусалим қаласының әтирапында жасап атырған яҳудийлердиң жери Яҳуда патшалығынан кишкене еди (3Пат 12:17–12:24; 4Пат 25:18-21; Эзр 1:1-11; Нхм 1:1–2:8).

яҳудий – «Яҳудий» сөзи Яқып улы Яҳуданың атынан келип шыққан. Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда елин, яғный қубла патшалықты басып алып, турғынларының көбисин Бабилонияға сүргин етип алып кеткен. Бабилониядағы жетпис жыллық тутқынлық дәўиринде ҳәм оннан кейин «яҳудий» сөзи Яҳуда халқына ҳәм улыўма Израил урыўларының әўладларына қолланылып, миллет мәнисин билдиретуғын сөзге айланған (4Пат 25:25; Нхм 1:2; 13:23; Ерм 32:12; Эст 3:6; Мат 27:29; Елш 2:5).

Яҳудия – Бул ат тек ғана Жаңа Келисим китапларында қолланылған, әдетте Өли теңизиниң батыс тәрепиндеги төбешикли жерлерди билдиреди. Ески Келисим дәўиринде бул жерлер Яҳуда урыўына тийисли болған. Бул жер Александр Македонский тәрепинен басып алынғаннан соң «Яҳудия» деген ат пенен белгили болды. Жаңа Келисим дәўиринде «Яҳудия» Рим империясына кирген ўәлаят болған. Бул ўәлаяттың жери тек ғана Өли теңизиниң батыс тәрепиндеги жерлерди емес, ал арқадағы Самария жерин ҳәм батыстағы Жер Орта теңизи бойындағы жерлерди өз ишине алатуғын еди (Мат 4:25; 19:1; Лук 3:1; 23:5; Елш 10:37).

Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

Берилген өлшем бирликлердиң өлшемлери анық белгили емес. Олар ўақыттың өтиўи менен өзгерип барған ҳәм орынларда бир-биринен өзгешелиги болған.

Аўырлық өлшеми
Гера | 0,5 гр
Беқа | 5,5 гр
Шекел | 11 гр
Мина | 550 гр
Талант | 34 кг

Сыйымлық өлшеми
Омер | 2,2 л
Сеа | 7,5 л
Эфа | 22 л
Кор/хомер | 220 л

Суйықлық өлшеми
Лог | 0,3 л
Ҳин | 3,7 л
Бат | 22 л

Сүўретлер

Сүўретлер

1. Мухаддес шатыр

2. Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

3. Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

4. Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Мухаддес шатыр

Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

Израил халқының календары

Израил халқының календары

Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

«Ленинград кодекси» Ески Келисимниң қолжазбаларынан

Юнус пайғамбардың китабынан алынған бул еврейше қолжазба шама менен б. э. 1000-жыллары көширилген

Ески Келисимниң «Қумран» қолжазбаларының бири

Ийшая пайғамбардың китабынан алынған бул еврейше қолжазба шама менен б. э. ш. 100-жылларда көширилген

Ески Келисимниң «Әййемги грекше аўдарма» қолжазбаларынан бир бөлек

Ешуа китабынан алынған бул грекше қолжазба шама менен б. э. 200-жыллары көширилген

Жаңа Келисимниң қолжазбаларынан «Папирус-52» деп аталған бөлек

Юхан жазған Хош Хабардан алынған бул грекше қолжазба шама менен б. э. 125-жыллары көширилген

«Кодекс Синайтикус» Жаңа Келисимниң қолжазбаларынан

Матта жазған Хош Хабардан алынған бул грекше қолжазба шама менен б. э. 340-жыллары көширилген

Карталар

Карталар

1. Эййемги дәўирдеги Жақын Шығыс

2. Израил халқының Мысырдан шыққаннан кейин жүрип өткен жолы

3. Қанан ҳәм оның әтирапындағы жерлердиң тәбият картасы

4. Он еки урыўдың жери

5. Ерусалим патшалар дәўиринде

6. Израил патшалығы Шаул, Даўыт ҳәм Сулайман дәўиринде

7. Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары

8. Ассирия патшалығы

9. Бабилония патшалығы Яҳуда халқы сүргин етилген дәўирде

10. Персия патшалығы

11. Александр Македонский патшалығы

12. Рим империясы

13. Палестина Ийса Масийх дәўиринде

14. Ийса Масийх дәўириндеги Ерусалим

15. Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған биринши сапары

16. Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған екинши сапары

17. Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған үшинши сапары

18. Павелдиң Римге алып кетилиўи

Эййемги дәўирдеги Жақын Шығыс

Израил халқының Мысырдан шыққаннан кейин жүрип өткен жолы

Қанан ҳәм оның әтирапындағы жерлердиң тәбият картасы

Он еки урыўдың жери

Ерусалим патшалар дәўиринде

Израил патшалығы Шаул, Даўыт ҳәм Сулайман дәўиринде

Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары

Ассирия патшалығы

Бабилония патшалығы Яҳуда халқы сүргин етилген дәўирде

Персия патшалығы

Александр Македонский патшалығы

Рим империясы

Палестина Ийса Масийх дәўиринде

Ийса Масийх дәўириндеги Ерусалим

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған биринши сапары

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған екинши сапары

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған үшинши сапары

Павелдиң Римге алып кетилиўи

Table of Contents

Мухаддес Китап: Ҳикметлер

Алғы сөз

Ҳикметлер

- Алғы сөз
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31

Қосымша материаллар
Сөзлик

Адам Улы
амалек халқы, амалеклер
аммон халқы, аммонлар
амор халқы, аморлар
анақ халқы, анақлар
Арам
арфа
Аспан Патшалығы
Ассирия
атанақ ағаш
Ашера (кийели ағаш)
Аштарта
Ашытқысыз нан байрамы
Әке
әмеңгер
Баал
Бабилония, Бабилон
Башан
Галила үлкеси
Гилад
гиргаш халқы
гүна
диний муғаллим
ебус халқы, ебуслы
елши
Ең мухаддес бөлме
Ерусалим
Жабрайыл
Жаңа ай байрамы
Жаратқан Ийе
Жаратқан Ийениң Үйи
Жартас, қорғаўшы Жартас
жаўыз руўх
жәмәәт
жин
жоқарғы кеңес
зәйтүн

Зүрәәт байрамы, Ҳәптелер байрамы, Елиўинши күни байрамы

Ибадатхана
Израил
Ийемизди еслеў кешеси
Ийе, Ийем, Ийемиз
Кәрнай
Кәрнай байрамы
келисим
Келисим сандығы
Кемош
кен халқы, кенлер
керуб
кийели тас
Қанан
қанан халқы, қанан халықлары, қананлы
Қос байрамы, Жыйын-терим байрамы
Қудай
Қудай Таала
Қудайдың Патшалығы
Қудайдың Руўхы
Қудайдың Улы, Қудай Тааланың Улы
Қудайдың Үйи
қурбанлық
Қутқарылыў байрамы
қутқарыў, қутқарылыў
қыз Сион
лебийли, лебийлилер
Лира
май
майлаў
Масийх
мәжилисхана
мәңгилик өмир
Мидия
Мидян, мидянлылар
мийрим
Михаил
Моаб, моаб халқы, моаблылар
Молох, Милком
мөр
Мухаддес
Мухаддес бөлме
Мухаддес Руўх
Мухаддес шатыр
мухаддеслер
Мысыр
ораза тутыў
орама китап, орама қағаз
Өлилер мәканы
өңирше, қалталы өңирше
пайғамбар
парисей
периз халқы
периште
Персия
Пурим байрамы
рефа халқы
Руўханий, бас руўханий
садақа
саддукей
Самария
самариялы
Сидон
Сион
суў сақлағыш, суў сақланатуғын шуқыр
суўға шомылдырыў
сүйиспеншилик
сүргин
Тир
туңғыш ул
усынылған нанлар
Ушырасыў шатыры
фараон
Феникия
филист халқы, филистлер, Филистия
Хабашстан
хет халқы, хетлер
хиў халқы, хиўлер
Хош Хабар
ҳалилуйя
Шаббат күни
шайтан
шек
Эдом, эдом халқы, эдомлылар
эфод
Эфрайым
Яқып
Яҳуда
яҳудий
Яҳудия
Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

Сүўретлер

- Мухаддес шатыр

- Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

- Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

- Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

Израил халқының календары

Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

Карталар

- Эййемги дәўирдеги Жақын Шығыс

- Израил халқының Мысырдан шыққаннан кейин жүрип өткен жолы

- Қанан ҳәм оның әтирапындағы жерлердиң тәбият картасы

- Он еки урыўдың жери

- Ерусалим патшалар дәўиринде

- Израил патшалығы Шаул, Даўыт ҳәм Сулайман дәўиринде

- Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары

- Ассирия патшалығы

- Бабилония патшалығы Яҳуда халқы сүргин етилген дәўирде

- Персия патшалығы
- Александр Македонский патшалығы
- Рим империясы
- Палестина Ийса Масийх дәўиринде
- Ийса Масийх дәўириндеги Ерусалим

- Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған биринши сапары

- Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған екинши сапары

- Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған үшинши сапары

- Павелдиң Римге алып кетилиўи